Historia
Unter dem Begriff „Historia“ wird anonyme erzählende Literatur profanen Inhalts zusammengefasst, unabhängig von ihrer Form in Vers oder Prosa und ob der Begriff „Historia“ (oder „Istoria“, „Histoire“ u.a.) Bestandteil des Titels oder des Incipits ist. Die Werke sind alphabetisch geordnet; Schriften mit Personennamen im Titel werden unter dem ersten vorkommenden Namen, nicht unter ihrem Werktitel eingereiht. Textsorten wie Cantari, erzählende Lieder und Dialoge, die ebenso Lesetexte sind wie historische Ereignisberichte oder inhaltlich vergleichbare Erzählungen, werden nicht unterschieden. Die Zahl thematischer Zusammenfassungen wurde auf drei begrenzt („Karl der Große“, „Lanzelot“, „Tristan“).
Als Corpus überlieferte Erzählsammlungen bleiben ausgespart und sind unter dem Werktitel behandelt: Gesta Romanorum (GW 10888–10903), Historia septem sapientum Romae (GW 12847ff.), Cent nouvelles nouvelles.
Der Historia-Begriff wurde in der spätmittelalterlichen Literatur vielseitig verwendet. Da ihm eine definitorische Eindeutigkeit fehlt, soll hier auch nicht differenziert oder terminologisch unterschieden werden. Biblische Erzählungen, Legenden oder profan-biographische Erzählungen, generell der erbaulichen Literatur zuzurechnen, tragen diesen Titel sehr häufig und lassen sich sehr schwer abgrenzen. Als religiöse Texte bleiben sie weitestgehend unberücksichtigt, Stoffe z.B. aus dem Leben der Heiligen sind dem Artikel Legenda zugeordnet.
Um dem Nutzer das Auffinden der Texte zu erleichtern, ist die Übersicht zum vorliegenden Artikel sehr ausführlich angelegt und bezieht die bereits im GW gedruckten Titel und Autorenschriften ein. Ein zweites Register listet Werke auf, in deren Titel sich das Wort „Historia“ lateinisch oder in allen seinen volkssprachlichen Varianten findet, die aber nicht der erzählenden Literatur zuzurechnen sind.
Vgl. Beer, Marina: Romanzi di Cavalleria. Il „Furioso“ e il romanzo Italiano del primo cinquecento. Roma 1987. („Europa delle Corti.“ Centro studi sulle società di antico regime. Biblioteca del Cinquecento. 34.) (zitiert: Beer). — Cantari (Verf. Eugenio Ragni). In: Dizionario critico della letteratura Italiana. 2. ed. 1(1986) S. 492–500. (zitiert: Cantari). — Debaene, Luc: De Nederlandse Volksboeken. Antwerpen 1951. Nachdr. 1977. (zitiert: Debaene). — Dictionnaire des lettres françaises. Bd 1: Le Moyen Age. 1964. (zitiert: Dictionnaire). — Dizionario bio-bibliographico e indice. Letteratura Italiana. Gli Autori.Vol. 1. 2. Torino 1990. (zitiert: Dizionario). — Doutrepont, Georges: Les Mises en prose des épopées et des romans chevaleresques du XIVe au XVIe siècle. Bruxelles 1939. (Académie royale de Belgique. Classe des Lettres, etc. Mémoires. XL.) (zitiert: Doutrepont). — Eigen, Hella: Die Überlieferung der „letteratura cavalleresca“. Ihre Stellung auf dem italienischen Buchmarkt des 15. Jahrhunderts. Wiesbaden 1987. (Buchwissenschaftliche Beiträge aus dem deutschen Bucharchiv München. 18.) (zitiert: Eigen). — Ertzdorff, Xenja von: Romane und Novellen des 15. und 16. Jahrhunderts in Deutschland. Darmstadt 1989. (zitiert: Ertzdorff). — Gotzkowsky, Bodo: „Volksbücher“. Prosaromane, Renaissancenovellen, Versdichtungen und Schwankbücher. Bibliographie der deutschen Drucke. T. 1.: Drucke des 15. und 16. Jhs. Baden-Baden 1991. (Bibliotheca Bibliographica Aureliana. 125.) (zitiert: Gotzkowsky). — Koppitz, Hans Joachim: Studien zur Tradierung der weltlichen mittelhochdeutschen Epik im 15. und beginnenden 16. Jahrhundert. München 1978. — Knape, Joachim: Historie im Mittelalter und früher Neuzeit. Begriffs- und gattungsgeschichtliche Untersuchung im interdisziplinären Kontext. Baden-Baden 1984. (Saecula Spiritalia. 10.) — Liepe in Reallexikon der deutschen Literaturgeschichte. 2. Aufl. Bd 1. Berlin 1958 S. 658. — Lommatzsch, Erhard: Beiträge zur älteren italienischen Volksdichtung. Untersuchungen und Texte. Bd I–III. Berlin 1950–1951. (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Veröffentlichungen des Instituts für Romanische Sprachwissenschaft. 2–4.) (zitiert: Lommatzsch). — Morpurgo, Salomone: Supplemento a Le opere volgari a stampa dei secoli XIII e XIV indicate e descritte da Francesco Zambrini. Bologna 1929. (zitiert: Morpurgo). — Müller, Jan-Dirk: Volksbuch/Prosaroman im 15./16. Jahrhundert. Perspektiven der Forschung. In: Internationales Archiv für Sozialgeschichte der deutschen Literatur. 1985 S. 1–128. (Sonderheft Forschungsreferate. 1.) — Palau y Dulcet, Antonio: Manual del librero hispanoamericano. Bd 5: E–F. Barcelona 1951. (zitiert: Palau). — Passano, Giambattista: I novellieri Italiani in verso indicati e descritti. Bologna 1868. Nachdr. Leipzig 1973. (zitiert: Passano). — Schmitt, Anneliese: Die „schoen und gar lieblich zu lesenden Historien“ als bibliographische Herausforderung. Zur Arbeit am Gesamtkatalog der Wiegendrucke. In: Pirckheimer-Jahrbuch 11(1996) S. 115–129. — Ugolini, Francesco A.: I Cantari d’argomento classico. Genève, Firenze 1933. (Giulio Bertoni. Serie I: Storia - Letteratura - Paleografia. 19.) — Varnhagen, Hermann: Über eine Sammlung alter italienischer Drucke der Erlanger Universitätsbibliothek. Erlangen 1892. (zitiert: Varnhagen: Erlangen). — Woledge, Brian: Bibliographie des romans et nouvelles en prose française. Antérieurs a 1500. Genève, Lille 1954. Suppl. 1954–1973. Genève 1975. (zitiert: Woledge).
Übersicht
Les Adevinaux amoureux
s. Les Adevinaux amoureux (GW 222. 223)
Alexander, ein edler Herr zu Mainz
Alexander, Graf von Metz
Vom Ritter Alexander und seiner Frau
Historia Alexandri Magni
s. Alexander Magnus (GW 873– 893a)
s.a. Curtius Rufus, Quintus (GW 7871–7880)
Di messer Alexandro di Siena
12485
Altobello (Versepos)
s. Altobello (GW 1582–1587)
s.a. Francesco Cieco Fiorentino (GW 10238. 10239)
De duobus amantibus
s.a. Beroaldus, Philippus (GW 4106–4112)
De duobus amantibus (Euryalus und Lucrezia)
Der Pfaffe Amis
Ancroia Regina
s. Ancroia (GW 1634–1637,5)
Historia Apollonii regis Tyri
s. Apollonius von Tyrus (GW 2272–2285)
Arnalte y Lucenda
Artus. Le livre du vaillant et preux chevalier Artus
Aspramonte. Le battaglie …
s. Aspramonte (GW 2741. 2742)
12486
Aymon, franz., engl., niederdeutsch
s. Aymon (GW 3133–3141)
Barlaam et Josaphat
s. Barlaam et Josaphat (GW 3396–3399)
La Battaglia de Tristano e Lancillotto
Baudouin, Comte de Flandre
s. Baudouin (GW 3727–3731)
Begijnken van Paris
s. Begijnken (GW 3765)
Le bellezze di Firenze
s. Bernardino da Firenze (GW 3872. 3873)
Vom Ritter Beringer
s. Beringer (GW 3869)
Bertrand du Guesclin
Bianca. Storia della Bianca e della Bruna
s. Bianca (GW 4196. 4197)
Bighignol e Tonin
Blanchardin and Eglantine
El Bolognese
Bradiamonte sorella di Rinaldo
s. Bradiamonte (GW 4996–5001)
Brandan. Die wunderbare Meerfahrt …
s. Brandan (GW 5004–5012)
12537
Buch der Beispiele der alten Weisen
Buovo d’Antona
s. Bueve de Hantone (GW 5710–5719)
Caccia di Meleagro
s. Caccia di Meleagro (GW 5834/10)
Capet, Hugues
Carcel de amor
Carolus Magnus
12487
12488
Ciriffo Calvaneo
Cirino d’Ancona
12489–12492
Cleriadus et Meliadice
Daniel
12493–12505
12506–12508
12509–12513
12514
12515. 12516
12517. 12518
12519–12521
12522
Die Geschichte vom Ritter Peter Diemringer
s. Egenolf von Staufenberg (GW 9241–9244)
Distruzione di Gerusalemme
Distruzione di Troia
La doncella Teodor
12523
12524–12530
12531
12532
Ecken Ausfahrt
s. Eckenlied (GW 9238)
Egenolf von Staufenberg
s. Egenolf von Staufenberg (GW 9241–9244)
12533
12534–12537
12538–12540
Esther
Euryalus und Lucrezia
Falabacchio e Chattabrigha Giganti
12541
Le faucon
s. Le faucon (GW 9725–9727)
La fausseté d’amour
Ferramondo
Fierabraccia e Ulivieri
12542–12550
12551
12552
12553
12554. 12555
Fiorindo
Fioretti dei Paladini
Florent
12556–12559
12560–12567
s.a. Boccaccio, Giovanni: Il Filocolo (GW 4462–4471)
Fontaine périlleuse
12568
Francia (Franza). La historia real di Francia
s. Andrea da Barberino (GW 1654–1655)
12569
11 Sp. 166
Gesta Caroli Magni
Gesta Romanorum
s. Gesta Romanorum (GW 10880–10903)
Geta e Birria
Ghismonda
12570
12571
12572
12573
12574. 12575
12576
12577–12579
Les trois grands
s. Grands (GW 11294)
Grimalte y Gradissa
s. Flores, Juan de (GW 10076)
Grisel y Mirabella
s. Flores, Juan de (GW 10077)
Griseldis
12580
Guerino il Meschino
s. Andrea da Barberino (GW 1643–1653)
Guerra di Serezzano
Guerra dei Tedeschi contro i Veneziani
12581
12582–12584
Guesclin, Bertrand du
12585
Guiscardo e Gismonda, lat., deutsch, franz.
s. Brunus Aretinus, Leonardus (GW 5626–5648)
auch an: Aesopus (GW 352–355. 357)
12586–12587
Heemskinderen, Histoire van de vier
11 Sp. 176
Herzog Ernst
Destructione de Hierusalem
12588
12589
Hypolito
Jerusalem
Innamoramento
12590
12591
12592–12599
Judith
Kalenberger
s. Frankfurter, Philipp (GW 10287–10290)
12600–12604
12605
12606
12607–12610
12611
12612
12613–12615
Karolellus
126166–12618
12619. 12620
Königstochter von Frankreich
s. Bühel, Hans von (GW 5707)
12621–12623
12624–12626
12627
Lancilotto
12628
und in: Heldenbuch (GW 12185. 12186)
12629–12633
Lucifers mit seiner gesellschaft val
Lucretia e la sala di Malagigi
Lucretia Regina d’Oriente
12634
12635
La belle Maguelonne
Malagigi
12636–12638
12639. 12640
Mattabruna
Novella di Matteo e del grasso Legnaiuolo
Die sieben weisen Meister
12641–12644
12645–12647
12648
12649–12654
12655–12663
12664
12665
12666
12667
12668
12669
12670. 12671
12672
11 Sp. 231
Morgante maggiore
12673
Cent nouvelles nouvelles
Novello …
Octinello e Julia
12674–12676
12677. 12678
Istoria della regina Oliva
s. Corna, Francesco (GW 7542–7544)
Olivier de Castille et Artus d’Algarbe
s. Aubert, David (GW 2770–2772)
12679
12680–12682
12683
Le bataglie di Paladini
s. Drusiano dal Leone (GW  8 Sp. 692a)
Fioretti dei Paladini
Historia di tutti Paladini
12684–12690
12691. 12692
12693–12696
12697. 12698
12699
12700–12702
Persiano figlio di Altobello
s. Francesco Cieco Fiorentino (GW 10238–10239)
Peter von Staufenberg
s. Egenolf von Staufenberg (GW 9241–9244)
Der Pfarrer vom Kalenberg
s. Frankfurter, Philipp (GW 10287–10290)
12703–1271210
Pilatus
12713–12715
La fabula del pistello
s. Fabula del pistello (GW 9669/10)
12716–12718
12719–12722
12723. 12724
Bruder Rausch
El Re Charlo
Reali di Francia
s. Andrea da Barberino (GW 1654. 1655)
Renaut de Montanban
s. Aymon (GW 3133–3141)
12725–12727
12728–12731
12732
12733
12734. 12735
Der weisse Ritter
Der Ritter vom Turn
12736–12740
12741
12742. 12743
La Rotta di Roncisvalle
La rotta di Sarzana e di Sarzanello
12744
12745
12746–12749
12750
12751
12752–12780
12781–12786
12787
11 Sp. 289–290
12788. 12789
Historia septem sapientum Romae
11 Sp. 291
12790
12791. 12792
12793
12794–12799
Sigismonda
Soldano
Sostegno da Zanobi
12800–12803
12804. 12805
Staufenberg. Die Geschichte vom Ritter Diemringer
s. Egenolf von Staufenberg (GW 9241–9244)
12806. 12807
12808. 12809
12810
12811
Tirant lo Blanche
Tondalus
12812–12814
12815–12818
12819. 12820
12821
Troia
s.a. Columna, Guido de (GW 7224–7248)
12822–12824
12825–12835
12836–12839
Uberto e Philomena
Uggeri il Danese
12840. 12841
Vespasiano
Viena (Vienna)
Vier Historien
12842
12843. 12844
Wilhelm von Orléans
12845. 12846
Sostegno da Zanobi
Zentil e Fidele
Zerbino
Titelregister
Historia de S. Albano
Historia S. Albini
Storia e vita di S. Alessios
s. Alexius, Hl. (GW 1255)
Historia animalium
s. Aristoteles (GW 2350–2353)
Historia de Anna sanctissima (HC 1118)
Historia divae Annae
s. Anna, Hl. (GW 1989. 1990)
Historia nova, pulchra, devota et authentica de S. Anna
s. Anna, Hl. (GW 1991. 1992)
Historiae tres de S. Anna
s. Anna, Hl. (GW 1993)
Historie van S. Anna
s. Anna, Hl. (GW 1994–2000)
Anzeige von sieben Historien
Ein hübsche historie von lucius apuleius in gestalt eines esels verwandelt …
Dyvers histories of actes of king Arther
Hystoria di Attila dictum flagellum Dei
s. Attila flagellum Dei (GW 2765–2769)
Historiae Augustae II. XI-XXI
Scriptores Historiae Augustae
Historia Baetica
Historie van Sint Barbara met de mirakelen
s. Barbara, Hl (GW 3337. 3338)
La storia di S. Basilios
s. Basilius Magnus (GW 3697. 3698)
Historia della battaglia data da turci
Histori(e) des beleegs van Nuis
Histori von der belegnus so der türkisch kaiser gehabt hat
Historia belli Peloponensiaci
Historiae Biblicae seu Biblia gallica
Duae historiae ex Boccaccio
Historia bohemica
Burgundische Historie
Historia dei nuovi casi d’Italia degli anni 1494 e 1495
Storia di S. Caterina
De historia et causis plantarum
Histoire faite par le Reverend Pere en dieu Turpin contenant les grouesses de Charle–Magne
Supplemento de la Chroniche in lequale se tracta in brevita dogni historia
Historia di S. Clemente
Historia de compassione Mariae
Romanae historiae compendium
Historia completa
Histories econquestas de Catalunya
Storia della Croce di Lucca
Histoire de la sainte croix, niederl. (H 8717)
s. Boek von den Houte (GW–Nachträge)
Historia flendae crucis
Historia et descriptio urbis Romae
De proeliis et occasu ducis Burgundiae historia
Historia ecclesiastica
s. Eusebius Caesariensis (GW 9434–9439)
De historia ecclesiastica
Historia ecclesiastica gentis anglorum
s. Beda (GW 3756)
Historia ecclesiastica tripartita
s. Cassiodorus (GW 6164–6167)
Se intender uuoi della storia l’effecto …
Istoria di Sant’Elena quando ritrovò la Croce di Gesù Cristo
Operetta alias Istoria de Erode (Herodes)
Historia di S. Eustachio
Historia sive evangelium de passione et resurrectione domini
Historia de urbis Hierosolymae excidio
Historia de festo praesentationis BMV
Historia de festo translationis trium regum
Historia Fiorentina
Historia real de Franzas
s. Andrea da Barberino (GW 1654. 1655)
Historia Friderici imperatoris
Historia de fundatione ecclesiae seu monasterii de Waveria et de miraculis
Historia de gestis Langobardorum
Historia de gestis ac trina translatione beatissimorum trium regum
Historia di S. Giorgio
Historia di S. Giovanni Battista
Historia di Santo Giovanni Boccadero
Historia di S. Giovanni Cristostomos
Istoria del Giudizio generale
s. Giudizio universale (GW 10935–10939)
Historia di Santo Giuliano
Istoria di Giusto Paladino
Historia gotica
Historia del Re di Granata
s. Granada (GW 11287–11290)
Historia di Sancto Grisedio
Historia di S. Guglielma
Historia de Sancto Guilhelmo
Geschichte Peter Hagenbachs
Historia di S. Helena (Elena)
Historia Hierosolymitana
Historia hispanica compendiosa
Historiae. Lib. XIV–XXVI
Historiae notabiles
s. Gesta Romanorum (GW 10880–10902)
Histoires (Historiae)
Historie … van hollant
Hystoria cum legenda sancti Huberti Episcopi
Historie de Jason et Medée
Historia sacratissimi nominis Iesu
Historia sacratissimae lanceae et clavorum Iesu Christi
Ystoire de la passion nostre seigneur Ihesu Crist
Historia imperatricis cuiusdam Romanae
s. Bernardus (GW 3899)
Istoria quomodo beatus Franciscus petivit indulgentiam pro ecclesia S. Mariae de Angeli
s. Bartolus, Franciscus (GW Nachträge)
Istoria come fu istituta e consecrata la chiesa de Madonna Sancta Maria in monte
Historia de itinere contra turcos
Historia di Iusto Paladino di Francia
Historia S. Joachim et de parentela B.M.V.
Historia di S. Josafat
Historia de Josef fill de Jacob
Historia sanctissimi Joseph
Historia sanctissimi Joseph, ndl.
Geschichte der Juden zu Sternberg
Historie der elftausend Jungfrauen
Historie von einem Kaiser zu Rom
Historie einer edlen Kaiserin
Historia Sanctae Katharinae
Historia de Sancto Kiliano
Geschichte zwischen dem Römischen König und dem König von Frankreich
Historie von der Kreuzfahrt nach dem heiligen Lande (H 8753)
Historia sacratissimae lanceae et clavorum Iesu Christi
Historia de Sancto Lazaro
Historia di Lazaro, Marta e Maddalene
Historia de sancto Leopoldo
Ex libris historiarum Orationes et Epistolae
Storia overo cronica como il signor Ludovigo
Lombardica historia
Historia di S. Lucia
Ein liebliche hystory von dem hochgelerten meister lucidarius
Historia di Maddalena, Martha e Lazaro
Historia di Sancta Margerita
Historia Mariae Aegyptiacae
Historia Beatae Mariae Nivis
Mariae virgo. Historia de veneranda compassione beatissimae dei genitricis
Hystorie van der bekeringhe Marien Magdalenen
Historia di Martha, Lazaro e Maddalena
Historia gloriosi martiris Sancti Georgii
Storia del martirio Simone in Trento
Historia decem milium martyrum
La mer des histoires
Historia lepida de quibusdam ebriis mercatoribus
Historia del mondo fallace
Istoria della morte corporale
Historia naturalis
Historia della Nencia da Barberino
Historia nova undecim milium virginum
Histoire du chevalier Oben (Owain)
Historia occisorum in Culm
Historia di Iusto Paladino di Francia
Historia Pantaleonis
s. Augustinus de Crema (GW 3055. 3056)
Pars historialis venerabilis domini Antonini
Historia del conde Partenoples
Història de la passió
Histoire de la passione de … Jésus
Ystoire de la passion nostre seigneur Ihesu Crist
Historia de passione Jesu Christi
Pierrre Pathelin hystorie
Historia del re de Pavia
Historia persecutionum
Historia del beatissimo nostro padre misser sancto Petronio
Historiae Florentini populi
Geschichten zu Prag
Historia e lo processo del sancto monte de la pietade
Historia de rege Franciae
Historia regum Neapolitanorum
Historia beatissimorum trium regum, deutsch
an: Die Neue Ehe (GW 9248–9254)
Le recueil et hystoires des repues franches
Historia rerum ubique gestarum
Historia della risurrezione di Giesu Cristo
Historia S. Rochi
Histoires romaines
Historia romana
s. Appianus (GW 2290–2294)
Historiae plurimorum sanctorum
Historia scholastica
Historia di S. Sebastiano
Historie van Sidrac
Geschichte des Simon von Trient
Historia de Simone puero
Historia beati Simonis Tridentini
Historia de spiritu quodam coniurato
s. Gobi, Johannes (GW 10943)
Istoria come il stato di Milano al punti …
The story of Thebe
Historia de transfiguratione Iesu Christi
Historia translationis tunicae Jesu Christi
De exidio Troiae historia
s. Dares Phrygius (GW 7986–7991)
Historia Troiana
s. Columna, Guido de (GW 7224–7232)
Dictys Cretensis (GW 8324–8328)
Recueil des histoires de Troies
Les cent histoires de Troye
Historie, wie die Türcken die christlichen Kirchen angefochten
Nighe Geschichte van den Turken und Christen
Historia della bataglia data de turci
Historia horrenda de Udone
Historia (nova) Sanctae Ursulae et undecim milium virginum
Historia della vendetta di Giesu Cristo
Historia de S. Vincentio
Historia nova undecim milium virginum
Historia undecim milium Virginum (H 8742–8745)
Historia de fundatione ecclesiae seu monasterii de Waveria
Historie und Leben des H. Bischofs Wolfgang
Historia di San Zanobio
Altobello e Lodovico di Todi
Anonyme Versdichtung in 65 ottava rima aus dem karolingischen Erzählkreis. Wohl um 1476 in Venedig entstanden. Die Autorschaft wird gelegentlich dem Verleger Antonius Pasqualinus zugeschrieben.
Vgl. Beer S. 176, 186, 226.
12485 Historia. Altobello e Lodovico di Todi. [Rom: Eucharius Silber, nach 1500(?)]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 36 Z. Typ. 8:84R. Init. k. Rubr. δ. 2 Hlzs.
Bl. 1a ⁌ La Hiſtoria de Altobello e Signor Lo­do­uico de Thodi. nelli.   .M.CCCCC.  2 Hlzs. α (A²)L nome ſia dello eterno ſignore  el qual corregie mōte a e piano  la madre el parturi ſenza dolore  colonna dogni popul chriſtiano  … Endet Bl. 4bβ Z. 17 far penitentia dei noſtri peccati  dio ce darra ſua benedittione  in que­ſto mondo pace el altro gloria  al uoſtro honore e finita la ſtoria  FINIS. 
Vorlage: Sevilla BColomb (Mikrofilm).
Sander 303. IBE 2915. IBEPostinc 128. ISTC ia00544150.
Sevilla BColomb.
Aymon
Prosabearbeitung der im karolingischen Sagenkreis zur „Geste de Doon“ gehörigen Dichtung, auch unter dem Titel „Renaut de Montauban“ bekannt. Die hier beschriebene niederl. Ausg. ist ein Nachtrag zu GW 3133–3141.
Ausg. De historie van den vier Heemskinderen. Uitgegeven naar de druk van 1508 door G. S. Overdiep. Groningen, Den Haag 1931. (Groninger bijdragen voor taal- en letterkunde. 1.)
Vgl. Debaene S. 67–73.
12486 Historia. Les quatre fils Aymon, niederl. [Gouda: Drucker des Chevalier délibéré (H 4950) (Collacie Broeders?), nicht vor 1489]. 
1+? Bl. 27(?) Z. Typ. 1:100G. Init. a. 1+? Hlzs.
Anfang unbekannt. Bl. [1]a Hlzs.  Bl. [1]b Dat derde […]  ſaten tot aymÿn van doꝛ­doen om pays mit hem […]  maken … Z. 6 (A)Ldus dit oerloghe geduerende ſeer lan […]  waſt ten laetſten den genoten van vꝛa[…]  … Bricht ab Z. 27 e enen bꝛief an aymÿn e ſine maghen als dat hi[…] 
Vorlage: Haag KglB (Kopie).
Anm.  Es handelt sich um den Anfang des 3. Kapitels. Vgl. Schlusemann, R.: Die vier 'Heimschen kynderen' und Karl in Köln. In: Niederdt. Wort 46(2006), S. 221-252.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63. Res.Publ. Unit 68.
C 3209. Kok: Houtsneden S. 514. CA 1011. Hellinga: PT I 85.II 424. ILC 319. IDL 2339. ISTC ia01433700.
Haag KglB (Fragm. 1 Bl.).
Storia del Castellano
Novellistische Bearbeitung des Legendenstoffes in ottava rima. Eine weitere Fassung schuf Francesco Lancilotti.
Vgl. Passano S. 55.
12487 Historia. Storia del Castellano della campagna di Roma. [Venedig: Christoph Arnold, um 1477]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 32 Z. Typ. 2:79G.
Bl. 1aα AL NOME ſia de dio noſtro ſignōꝛe  che ſumma uerita ſumma clemēcia  chio poſſa dire come un confeſſore  quādo el peccatore torna a pe­ni­tētia  … Endet Bl. 4bβ Z. 29 cuſſi el pregamo che ni­ſūſia perſo  perſo et piacciali cnndur ce al ſancto gno  et facia ognū de ſua gratia ďgno  FINIS 
Vorlage: GW-Manuskript. 1 Foto.
Cat. Martini 220.
Ehem. Martini (Lugano).
Storia di Cerbino
Anonymes Cantare in 99 ottava rima, zeitweilig Altisssimo, zugeschrieben.
Ausg. von Ezio Levi in: Fiore di Leggende. Bari 1914 S. 307–331. (Scrittori d’Italia. 64.)
Vgl. Morpurgo I 691. — Cantari S. 498. — Dizionario S. 623–624. — Maria Bendinelli Predelli in La Nouvelle. Actes du Colloque International de Montréal, Oct. 1982. Hrsg. Michelangelo Picone u.a. Montréal 1983 S. 174–196.
12488 Historia. Storia di Cerbino. [Florenz: Laurentius de Morgianis und Johann Petri, vor 31.X.1496]. 
6 Bl. a⁶. 2 Sp. 36 Z. Typ. 4:86R. Init. d. Rubr. γ. 1 Hlzs.
Bl. 1a ⁌ La nouella di Cerbino  Hlzs. ​α (O²)Sacre o ſancte o glorioſe Muſe  che dimo­rate in ſu l alto mōte  priego ī me ſien uoſtre gratie īfuſe  …​β ​Tu mio ſoſtegno ſol che a tale īpreſa  … Endet Bl. 6bβ Z. 30 tanta tēpeſta tu conuerti in chalma  come uoleſti ho tractato damore  dunque irīgratio te le tue uirtute  che man cōdocto al porto di ſalute  U. d. Sp. F I N I S 
Vorlage: London BL (Einzelfotos).
Zur Datierung vgl. Anm. zu GW 11285.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 75.
Sander 1913. Rhodes: Firenze 180. BMC VI 687.IA 27908. ISTC ic00400100.
Firenze BN. London BL. Milano *BTrivulz.
Clamades et Cleremonde
Auch „Cléomadès et Clarmondine“, wurde Adenet (Adam) le Roi, Trouvère vom Ende des 13. Jhs., Anführer der Sänger im Dienste von Guy de Dampierre, Philippe Camus zugeschrieben. Die in der spanisch-maurischen Tradition stehende und mit antiken Motiven angereicherte Geschichte erlebte noch im 18. Jh. Auflagen in der „Bibliothèque bleue“ und der „Bibliothèque des dames“.
Ausg. des Adenet le Roi. T. IV. Bruxelles 1963.
Vgl. Doutrepont S. 259–261 u.ö. — Woledge Nr 117. — Adenet le Roi: Oeuvres. Hrsg. A. Henry. Bd 1. Gand 1951.
12489 Historia. Clamades et Cleremonde. [Lyon: Guillaume Le Roy, um 1479]. 
36 Bl. a–d⁸e. 2 Sp. 25–26 Z. Typ. 1**:117G. Init. l, m.
Bl. 1 leer(?). Bl. 2aα m. Sign. aii Cy commence le liure  de clamades filz du roy  deſpaigne et de la belle  clermonde fille du roy  caꝛnuant  (E³)N eſpaigne auoit vne damoiſelle la lle pꝛīt  hoꝛs du royaulme a mary le filz du roy de ſardaigne … Sign. b auſſi lui compta incon… Endet Bl. 35aβ Z. 3 Et moururēt clamades  et clermonde tous deux  en vng an deſquelz dieu  en ait lame AMEN  Cy finiſt clamades  liure tꝛeſ exellēt ⁊ piteux  Bl. 35b u. 36 leer.
Vorlage: Paris BN (Mikrofilm).
C 1653. Claudin III 41. Bechtel C-378. Pell 3797. ISTC ic00699870.
Paris BN (Bl. 1 fehlt).
12490 Historia. Clamades et Cleremonde. Vienne: Peter Schenck, [um 1484]. 
40 Bl. a–e⁸. 24–25 Z. Typ. 1:116G. 1 Hlzs.
Bl. 1 leer(?). Bl. 2a m. Sign. a.ij. [³]N eſpaigne auoit vne damoiſelle la  quelle pꝛint hoꝛs du royaulme a mary le filz du roy de ſardaigne … Sign. b Clermonde ne fuſt bien embraſee ⁊ ardāt en  … Endet Bl. 39a Z. 4 … Et moururent  clamades ⁊ clermonde tous deux en vng an.  deſquelz dieu en ait lame Amen.  Cy finiſt clamades liure treſ excellent ⁊ piteux Impꝛime a vienne par maiſtre pierre  ſchenck.  Bl. 39b Hlzs.  Bl. 40 leer.
Vorlage: GW-Manuskript. Dalbanne-Droz (Abb.).
Claudin III 440. Bechtel C-379. Dalbanne-Droz 31. ISTC ic00699900.
Paris *BN (Bl. 1 u. 25–32 fehlen).
12491 Historia. Clamades et Cleremonde. Lyon: Jean de La Fontaine, 13.XI.1488. 
38 Bl. a–c⁸d⁶e⁸. 24 Z. Typ. 1:115G. 2mal ders. Hlzs.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. aij [³]N eſpaigne auoit vne damoiſelle la  quelle pꝛint hoꝛs du royaulme a mary le filz du roy de ſardaigne … Sign. b cleremonde un fuſt bien embꝛaſee ⁊ ardant en  … Endet Bl. 37b Z. 11 Et moururent le noble clamades et la belle  cleremonde tous deux en vng an deſqueilz dieu  en ayt lame.   Amen.  Cy finiſt clamades vng liure tꝛes excellēt  et piteux Impꝛime a lyon par iehan de la fon‑​tayne. Lan mille quatre cens quatre vingtz  et huyt et le xiij. iour de nouembꝛe.  Bl. 38 leer.
Vorlage: Paris Arsenal (Mikrofilm).
Anm.  Als Vorlage diente die vorhergehende Nr.
HC 5402. Claudin III 532. Bechtel C-380. ISTC ic00699920.
Paris Arsenal.
12492 Historia. Clamades et Cleremonde. Troyes: Guillaume Le Rouge, [um 1492]. 
28 Bl. ab⁸cd⁶. 28 Z. Typ. 1*:102G, 2:120G. Init. b. Leisten. 7 Hlzs., dar. 2 Wdh. DrM I.
Tit. (L³)yſtoire et cronique du noble ⁊ vallāt clamades filz du roy deſpagne Et de la belle clermōde fille du roy Carnuant.  Hlzs.  Impꝛime a troyes par guillaume le rou‑​ge demonrant en la grant rue deuāt la bel‑​le croix.  Bl. 1b (A³)V pays ⁊ reaulme deſpagne auoit  vne damoiſelle la lle pꝛint hoꝛs du reaul‑​ne a mary le filz du roy de ſardaigne … Sign. b grace a me retenir voſtre ſeruāt Ie ſeroye le plus eu‑… Endet Bl. 28a Z. 24 … beaux enfans vng filz et vne fille  ⁊ le filz fut roy deſpagne ⁊ la fille fut rtrhemēt marice  et moururent clamades et clermonde toꝯ deux en vng  an: deſquelz dieu en ait lame amen.  Cy finiſt lhyſtoire du noble clamades  Bl. 28b DrM (in Leisten) 
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63. Res.Publ. Unit 65.
Bechtel C-381. Pr 8757. BMC VIII 388.IA 43220. ISTC ic00699930.
London BL.
Destruction de Jérusalem
Legendär-romanhafter Bericht mit historischem Hintergrund über die Zerstörung Jerusalems und über Pilatus als Verräter an Kaiser Vespasian. Die Legende vom Tod des Pilatus in Vienne war vor allem in Frankreich und Italien weit verbreitet, ursprünglich vielleicht für Pilger verfasst. Verschiedene Titel, u.a. „Titus und Vespasian“, „Istoria della guerra di Vespasiano Imperatore“, „Storia della distruzzione di Gerusalemme“ oder „Vengeaume de notre Seigneur“ weisen auf unterschiedliche lateinische Vorlagen wie z. B. auf das „Evangelium Nicodemi“, die „Acta Pilati“ oder die „Vindicta Salvatoris“, vor allem aber auf Flavius Josephus. Der Stoff ist als Epos, in Versform und in Prosafassungen sowie zusammen mit anderen Texten überliefert. Die italienische Versfassung ist auch unter dem Titel „La vendetta di Christo“ bekannt. Den größten Erfolg erreichten die Dramatisierungen, meist unter dem Titel „La vengeance Jhesucrist“.
Ausg. von A. E. Ford. Toronto 1984. (Studies and Texts. 63.)
Vgl. Dobschütz, E. von: Christusbilder. Untersuchungen zur christlichen Legende. Leipzig 1899. (Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur. N.F. 3.) —Micha in Mélanges de littérature du Moyen Âge au XXe siècle offerts à Jeanne Lods. T. II. Paris 1978 S. 433–446. — Wright, Stephen K.: The Vengeance of our Lord. Mediaeval Dramatization of the Destruction of Jerusalem. Toronto 1989. (Studies and Texts. 89.) — Hillard in Bulletin du bibliophile (Paris) 1996 S. 302–340.
Französisch
12493 Historia. Destruction de Jérusalem. [Genf: Adam Steinschaber, um 1479]. 
26 Bl. [a⁸b¹⁰c⁸]. 30–31 Z. Typ. 1:120G m. Einsprengungen aus Typ. 2:119G d. Louis Cruse. 5 Hlzs.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2a [⁷]Pꝛes qua­rante ans que noſtre ſeigneur  ihūcriſt fut mis en croix en iheruſalem vaſpaſien filz de auguſt ceſar eſtoit emꝑeur  de rōme et dallemaigne et de toute eſpaigne et lombardie/ et auſſi tenoit iheruſalē  ⁊ iudee en ſubiection. Et rōme eſtoit chief  de toute paganie. … Lage b ſaint ſepulcre ⁊ ſappelloit iaphet de caphot lequel eut ſon con… Endet Bl. 25b Z. 25 … Puis apꝛes les cheualiers ſen retournerēt  a rōe ⁊ vindꝛēt deuāt lemꝑeur et luy diſdꝛent les nouuellez ⁊ a  tout le peuple. Et iaphet du cōſentemēt de iacob et de ioſeph  de aꝛimathie eſcꝛipt la deſtꝛuction de iheruſalē. Car ilz la ſcauoient ⁊ la iuſtice et la moꝛt de pilate ⁊ ſa mal fin par le dit des  deſſuſdis cheualieꝛs lz leuꝛs raconterēt. car ilz lauoient veu  Ihūcꝛiſt tout puiſſant noꝯ gard de tous perilz. Amen.  Bl. 26 leer.
Vorlage: Paris BN (Mikrofilm).
Bechtel D-215. Kaufmann-Nabholz 31. Lökkös: Impr.Genève 5. ISTC id00144200.
Paris BN.
12494 Historia. Destruction de Jérusalem. [Lyon: Drucker der Destruction de Jérusalem (GW 12494), um 1480]. 
26 Bl. ab¹⁰c⁶. 2 Sp. 29 Z. Typ. 1:122G.
Bl. 1 unbekannt. Bl. 2aα m. Sign. aii []Pꝛes quarante ans que nrē  ſeigneur dieu  iheſucriſt fut  mis en croix en iheruſalem  … Sign. b demoura es tētes adōc vaſ… Endet Bl. 26aα Z. 23 et auſſi pareillement le cōpterent a iafel de cafel a iacob  et auſſi a ioſeph  β Cy eſt la fin de ce pꝛeſent tractie intitule la  deſtuction de iheruſalem  Bl. 26b leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63.
C 3340. Bechtel D-214. BMC VIII 343.IB 42252. ISTC id00144250.
London BL (Bl. 1 fehlt).
12495 Historia. Destruction de Jérusalem. [Lyon: Drucker des Abusé en court (GW 133), um 1483]. 
36 Bl. a–c⁸de⁶. 24–25 Z. Typ. 1:147G.
Bl. 1 unbekannt. Bl. 2a m. Sign. .aii. [³]Pꝛes quarante ans que noſtre ſeigneur dieu  Iheſucriſt fut mis en croix en Iheruſalē … Sign. b dieu la donne ſa loy. A donc lempereur commanda a  … Endet Bl. 35a Z. 11 … et  pareillement le compte­rent a Iaffet de Iaffa et a Iacob et  auſſi a Ioſeph dabarimathie.  Cy finiſt ce pꝛeſent traicte Intitule la deſtruction de Iheruſalem e la moꝛt de pilate.  Deo gratias.  Bl. 35b leer. Bl. 36 leer(?).
Vorlage: Aberystwyth NL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 74.
Scholderer: Wales 88. ISTC id00144300.
Aberystwyth NL (Bl. 1, 33, 34 u. 36 fehlen).
12496 Historia. Destruction de Jérusalem. [Lyon: Pierre Boutellier, um 1488]. 
20 Bl. AB⁸C. 2 Sp. 35–37 Z. Typ. 1:109G. Häufig Min. f. Init. 2mal ders. Hlzs.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2aα m. Sign. A.ii. []Pꝛes quarante ans  que noſtre ſeigneur  iheſucriſt fut mys en  la croix en iheruſalē  … Sign. b fut toute pleine. Et la valee te‑… Endet Bl. 19aβ Z. 24 … ⁊ pareillemēt  le compterent a iaffet de iaffa ⁊ a  iacob ⁊ auſſi a ioſeph dabarimathie.  Cy finiſt ce pꝛeſent traicte intitule la deſtruction de iheruſalem ⁊  la moꝛt de pilate  Amen  Bl. 19b Hlzs.  Bl. 20 leer.
Vorlage: Liège BU (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63. Res.Publ. Unit 65.
C 3341. Claudin III 436–437. CBB 1261u.Suppl. Pr 8698. BMC VIII 287.IB 41806. ISTC id00144350.
Chantilly MConde. Liège *BU. London BL (Bl. 20 fehlt).
12497 Historia. Destruction de Jérusalem. [Lyon: Drucker des Champion des Dames (Jean Du Pré) , um 1488/92]. 
18 Bl. A–C⁶. 2 Sp. 36–38 Z. Typ. 22:121G. Einmal Min. f. Init. 1 Hlzs.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2aα m. Sign. Aii (a³)Pꝛes quarante ans que  noſtre ſaulueur iheſucriſt  fut mis en larbꝛe de la  croix en iheruſalem … Sign. b pꝛie ſire que vueillez auoir pitie et  … Endet Bl. 18aβ Z. 26 … et pareillement  le compterent a iaffet de iaffa a iacob et a ioſeph dabꝛimathie.  Cy finiſt ce pꝛeſent traictie intitule la deſtruction de iheruſalem et  la moꝛt de pilate.  A M E N  Bl. 18b leer.
Vorlage: Lyon BMun (Mikrofilm).
C 1950. Claudin III 436. Bechtel D-216. Pell 4206. CRF XI 377. ISTC id00144400.
Lyon BMun.
12498 Historia. Destruction de Jérusalem. [Lyon: Gaspard Ortuin, um 1489]. 
18 Bl. A–C⁶. 2 Sp. 37–38 Z. Typ. 1:114G. 1(?) Hlzs.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2aα m. Sign. Aij (a³)Pꝛes quarante ans  noſtre  ſaulueur ie­ſu­criſt fut mis  en larbꝛe de la croix en ihe­ru­ſalem. … Sign. b iuifs furent tous en ihe­ru­ſa­lem il cō… Endet Bl. 17bβ Z. 31 Et pareillement le compterent a iaffet de iaffa a Iacob et a Ioſeph da‑​bꝛimathie.  Cy finiſt ce pꝛeſent traictie intitule la deſtruction de iheruſalem et la  moꝛt de pilate.  A M E N  Bl. 18 leer(?).
Vorlage: Privatbesitz (Mikrofilm).
Privatbesitz (Schottland) (Bl. 18 fehlt).
12499 Historia. Destruction de Jérusalem. Paris: Jean Tréperel, 20.II.1491. 
40 Bl. a–e⁸. 26 Z. Typ. 3:99G, 5:83G, 11:120G. 8+? Hlzs.
Bl. 1–8 unbekannt. Sign. b demain a heure de tierce que toute la court et  … Endet Bl. 39b Z. 15 … Et pareillement le  compterent a iaffet de iaffa/ a iacob et a ioſeph  darimathie.  Cy finiſt ce ſent liure intitule la deſtructi‑​on de Iheruſalem ⁊ la moꝛt de pylaie impꝛime  a Paris par Iehan treperel/ demourant ſur le  pont noſtre dame a lymaige ſainct laurens/ le  xx. iour de feurir. Lan mil. quatre cens. quatre  vingiz et onſe.  Bl. 40 leer(?).
Vorlage: Amiens BMun (Mikrofilm).
Bechtel D-219. Pell 4207. ISTC id00144450.
Amiens BMun (Bl. 1–8 u. 40 fehlen).
12500 Historia. Destruction de Jérusalem. Paris: Denis Meslier, 15.XI.1491. 
30 Bl. a–c⁸d⁶. 29–30 Z. Typ. 1:96G. Min. f. Init. DrM I.
Bl. 1 leer(?). Bl. 2a m. Sign. a.ii. (a³)Pꝛes qua­rante ans que noſtre ſaulueur iheſucriſt fut mis en labꝛe de la croix en iheru‑​ſalem: … Sign. b [³]T quant lempereur euſt ouyes ces parolles  … Endet Bl. 29b Z. 3 … Et paꝛeillemēt le compterent a iaffet de iaffa a iacob et a ioſeph dabarimathie.  Cy finiſt ce pꝛeſent traictie intitule la deſtruction de iheruſalem ⁊ la moꝛt de pilate. Impꝛime a paris  par Denis meſlier demourant en la rue de la herpe a  lenſeigne du pilie vert. Le  .xv. iour de nouembꝛe. Lan  mil. quatrecēs quatre vingz et onze.  Bl. 30a DrM  Bl. 30b leer(?).
Vorlage: Pell. Paris Arsenal (Einzelfotos).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 74.
Claudin II 109. Bechtel D-220. Pell 4208. ISTC id00144500.
Paris Arsenal (Bl. 1 u. 30 fehlen. DrM montiert).
12501 Historia. Destruction de Jérusalem. Troyes: Guillaume Le Rouge, [um 1492]. 
28 Bl. a⁶bc⁸d⁶. 28–30 Z. Typ. 1*:102G, 2:120G. Init. b.
Bl. 1a (A)Pꝛes quarante ans que noſtre ſauueur ieſu  criſt fut mis en larbꝛe de la croix en ieruſalē  … Sign. b [²]t quāt lēpereur eut ouyes ſes parolles il fut foꝛt  … Endet Bl. 27b Z. 3 … et parellement le compterent a Iaffet de iaffa et a Iacob. et a Ioſeph dabarimathie.  Cy finiſt ce pꝛeſent traictie Intitule la  deſtruction de ieruſalem et la moꝛt de pylate Impꝛime a troyes par guillaume le rou‑​ge impꝛimeur de liures  Bl. 28 leer.
Vorlage: Neuchâtel BPU (Mikrofilm).
Monceaux II 64.5. ISTC id00144530.
Neuchâtel BPU (Bl. 1 def.).
12502 Historia. Destruction de Jérusalem. Lyon: Jacques Maillet, 6.VII.1494. 
14 Bl. 2 Sp. 41(?) Z. Typ. 3:95/96G. Einmal(?) Min. f. Init. Rubr. α. 1(?) Hlzs.
Bl. 1a leer(?). Bl. 1b Hlzs.(?) ​… Endet Bl. 14b(?)β Z. 4 … Et pareillement  le compterent a Iaffet de iaffa/ a Iacob et a  Ioſeph dabarimathie.  ❡ Cy finiſt la deſtruction de iheruſalem impꝛimee par Iacques maillet. Lan mil.cccc  quatre vingz et quatoꝛze. Le ​.vij. ioʾ de iullet. 
Vorlage: Claudin (Abb.).
H 9372. Claudin IV 108. Baudrier XII450. Bechtel D-221. ISTC id00144550.
Metz BMun†.
12503 Historia. Destruction de Jérusalem. [Lyon: Jacques Arnollet, um 1495/1500]. 
14 Bl. A⁶B⁸. 2 Sp. 44 Z. Typ. 2:112G, 3:93G. Init. a, b, d. Rubr. α. Leiste. 2 Hlzs. DrM I.
Tit. (L¹)A  deſtruction de iheruſalem: et com­ment  pylate fina ſes iours malleuſeuſement.  Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2aα m. Sign. A.ij. Leiste, daneben Hlzs.   (A)Pꝛes quarāte ans que noſtre  ſaulueur ihū­criſt fut mys en  larbꝛe de la croix en iheruſalē  … Sign. b Et adonc pilate fut tout eſpouēte: ⁊ mōlt  … Endet Bl. 14aα Z. 27 … Et pa‑​reillement le comp­terent a iaffet de iaffa:  a iacob et a ioſeph dabarimathie.  ⁌ Cy finiſt ce pꝛeſent tractie intitule la  deſtruction de iheruſale auec ques la moꝛt  de pylate.  ⁌ Gꝛaces a dieu omnipotent. Amen.  ​β DrM  Bl. 14b leer.
Vorlage: Wolfenbüttel HerzogAugustB (Mikrofilm).
Claudin IV 150. Baudrier X5. Bechtel D-222. Pell 11521,2. ISTC id00144560.
Wolfenbüttel *HerzogAugustB.
12504 Historia. Destruction de Jérusalem. Lyon: Jacques Arnollet, 29.X.1499. 
28 Bl. A–D⁶E. 34 Z. Typ. 1:160G, 2:112G, 3:93G. Init. a, b. Rubr. α. 17 Hlzs.
Tit. (L¹)A  vengence de ne ſaulueur  et redempteur ihūcriſt/ et la deſtruction de iheruſalem faicte par vaſpaſien empereur de romme.  Bl. 1b Comment veronique appoꝛte la pꝛecieuſe face de noſtre ſaulueur ihūcriſt  pour guarir lempereur vaſpaſien de ſa meſelerie  Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. A.ij. Ihūs maria.  (A)Pꝛes quarāte ans  que noſtre ſaulueur ihūcriſt fut mys en  larbꝛe de la croix en iheruſalē. … Sign. b quāt neſeigneur ihūcriſt fut mys en la croix/ et la vi‑… Endet Bl. 28a Z. 17 et a ſon filz titus/ et a ioſeph dabarimathie/ a iaffet de  iaffa/ et a iacob/ et a tous ceulx de romme.  ⁌ Cy finiſt la vengence de la moꝛt et paſſion de  noſtre ſaulueur et redempteur iheſucriſt. Impꝛi‑​mee a Lyon ſur le roſne par Iaques arnollet. Le  xxix. iour doctobꝛe. Lan mil  .CCCC.xcix.  Bl. 28b leer.
Vorlage: Paris BN (Mikrofilm).
Bechtel D-224. CIBN D-80. ISTC id00144570.
Paris BN (Bl. 13 fehlt).
12505 Historia. Destruction de Jérusalem. [Lyon: Jacques Arnollet, um 1500] [vielmehr um 1497]. 
14 Bl. A⁶B⁸. 2 Sp. 44 Z. Typ. 2:112G, 3:93G. Init. a, c. Weitere Init. 2 Hlzs.
Tit. (L¹)A deſtruction  de iheruſalē. La vengence de noſtre ſei‑gner: et comment pylate fina ſes iours.  Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2aα m. Sign. Aii Hlzs.  (A)Pres quarāte ans que noſtre  ſalueur ihūcriſt fut mys en  larbre … Sign. b Et adonc pilate fut tout eſpouēte/ ⁊ moult  … Endet Bl. 14a Cy finiſt ce preſent traicte  intitule la deſtruction de iheruſalem et  la mort de pilate.  Bl. 14b leer(?).
Vorlage: GW-Manuskript. Maggs Cat. (Abb.).
Bechtel D-223. CIBN D-79. ISTC id00144565. Maggs Cat. 533 Nr 19.
Paris BN.
Italienisch
Prosafassung
12506 Historia. Destruction de Jérusalem, ital. [Neapel: Berthold Rihing, um 1475]. 
36 Bl. [a–i]. 26–28 Z. Typ. 1:106R. Min. f. Init.
Bl. 1 leer. Bl. 2a (p)ASSATO XXXX. Anni che Iheſu  Xo fo poſto in croce Veſpeſiano che fo  figlio de Ceſaro Aguſto inperatore de roma & dela magna & dela lombardia. &  tenia Ieruſalem en ſtricto & Roma era capo della  pagania e lo inperatore veſpaſiano crediua … Lage b ſopre ad tucti li altri baruni ſoi perche ue go che nō  … Endet Bl. 36a Z. 26 … et ſubito la caſa nabiſſao chno ſende uedenente  piu. Et piu altri belli coſe legendo trouarite in dicta  yſtoria.   FINIS:.  Bl. 36b leer.
Vorlage: Manchester RylandsL (Mikrofilm).
H 9076. ISTC id00144580.
Manchester RylandsL.
12507 Historia. Destruction de Jérusalem, ital. [Gaeta: Andreas Fritag, um 1487]. 
34 Bl. a⁸b⁶c⁸de⁶. 32 Z. Typ. 1:86G. Min f. Init. Rubr. α.
Bl. 1a ⁌ La hyſtoria dela deſtructione de hieru­ſalem.  (p)Aſſato quaranti anni che ieſu criſto fo  poſto in croce. … Sign. b ſcalco.  … Endet Bl. 33a Z. 7 … ⁊ ſubito la caſa nabiſſao  che non ſende vede niente piu. ⁊ piu altre belle coſe legendo trouarite in dicta hyſtoria.  Finis.  Bl. 33b und 34(?) leer.
Vorlage: Parma BPalat (Einzelfotos).
R 1227. IGI 3497. ISTC id00144600.
Parma *BPalat (Bl. 34 fehlt).
12508 Historia. Destruction de Jérusalem, ital. Rom: Stephan Plannck, 31.III.1490. 
34 Bl. a–e⁶f. 31 Z. Typ. 11:94R. Rubr. ε.
Bl. 1 leer. Bl. 2a ⁌ La hiſtoria dela de­ſtruc­tione de Ieruſalem.  [⁵]Aſſato quaranta anni che Ieſu chriſto  fo poſto in cruce: … Sign. b in quella hora & gia fo uenuto: & lo imperatore ha… Endet Bl. 33b Z. 9 … & ſubito la caſa nabiſſao che nō  ſende uede niente piu: & piu altre belle coſe legēdo  trouarite in dicta hiſtoria.  ⁌ Impreſſuz Rome per magiſtrū Stephanū planc:  Patauie. Anno  .M.cccc.lxxxx. die ultima menſis  Marcii. Sedente Innocētio  .viii. Anno ſexto.  Bl. 34 leer.
Vorlage: Dubrovnik Domin (Einzelfotos).
Reproduktionen: Roma BCasanat (IISTC).
RSuppl 224. Badalić 554. ISTC id00144620.
Dubrovnik Domin. Roma BCasanat.
Versfassung
12509 Historia. Destruction de Jérusalem, ital. [Venedig: Johann Herbort, um 1481]. 
6 Bl. a⁶. 2 Sp. 32 Z. Typ. 1:91G.
Bl. 1aα m. Sign. a O eterno dio che el mondo ſoſtene  che fo preſo el noſtro ſaluadore  la zobia ſanta la nocte che uene  … Endet Bl. 6bβ Z. 29 regraciando dio ſignor ſoprano  et lauercene Maria ī compagnia  alla noſtra fine li piaccia darce gloria  al uo hono finita e ſta iſtoria. amē 
Vorlage: Milano BTrivulz (Kopie).
R 1759. IGI 3498 u.Corr. 10139. ISTC iv00122400.
Milano *BTrivulz.
12510 Historia. Destruction de Jérusalem, ital. [Florenz: Lorenzo di Alopa, um 1485]. 
6 Bl. [a⁶]. 2 Sp. 32 Z. Typ. 1:87G.
Bl. 1aα O eterno dio chel mondo ſoſtiene  che fuſti pꝛeſo el noſtro ſaluatoꝛe  el giouedi ſancto la nocte che uiene  … Endet Bl. 6bβ Z. 31 che alla noſtra fine ci dia gloria  al uoſtro honor finita e queſta ſtoria  Deo   Gratiaſ   Amen 
Vorlage: Paris BN (Einzelfotos).
Pell 4209. CIBN V-81. ISTC iv00122450.
Paris BN.
12511 Historia. Destruction de Jérusalem, ital. [Florenz: Bartolomeo de Libri, um 1485]. 
6 Bl. [a⁶]. 2 Sp. 32 Z. Typ. 1:97R. Rubr. α.
Bl. 1aα ⁌ O eterno idio chel mondo ſoſtiene  che fu preſo el noſtro ſaluatore  la giobia ſancta la nocte che uiene  … Endet Bl. 6bβ Z. 31 alla na fine glipiaccia darci gloria  al uoſtro honor finita queſta ſtoria 
Vorlage: Firenze BN (Mikrofilm).
Rhodes: Firenze 767. 771. IGI 10141. ISTC iv00122600.
Firenze BN.
12512 Historia. Destruction de Jérusalem, ital . [Venedig: Johann Leoviller, um 1488]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 48 Z. Typ. 1:68G.
Bl. 1aα [²] Eterno dio chel mondo ſoſtene  che fu pꝛeſo el noſtro ſaluatoꝛe  la giobbia ſantta la nocte che vene  … Endet Bl. 4bβ Z. 47 alla na fine gli piaccia darei gloꝛia  al voſtro honoꝛe finita e ſta iſtoꝛia  Finis 
Vorlage: Imola BCom (Kopie). Milano BTrivulz (Einzelfotos).
R 1760. IGI 3499 u.Corr. 10140. ISTC iv00122500.
Imola BCom. Milano BTrivulz.
12513 Historia. Destruction de Jérusalem, ital . [Bologna: Ugo Rugerius, um 1498]. 
4 Bl. a. 2 Sp. 48–49 Z. Typ. 6:78G m. Einsprengungen aus Typ. 8:90G.
Bl. 1aα O eterno dio chel mondo ſoſtene  che fo pꝛeſo el noſtꝛo ſaluatore  la zobia ſancta la note che uene  … Endet Bl. 4bβ Z. 47 ala noſtra fie li piace da uictoꝛia  al uoſtꝛo honor finita e ſta iſtoꝛia  Finis 
Vorlage: Paris BN (Einzelfotos).
Pell 4210. CIBN V-82. ISTC iv00122550.
Paris BN.
Portugiesisch
12514 Historia. Destruction de Jérusalem, portugiesisch . Lissabon: Valentino Fernandez, 20.IV.1496. 
44 Bl. a–d⁸ef⁶. 27–28 Z. Typ. 1:119G. Init. a, f, h. Rubr. α. 30 Hlzs., dar. 8 z.T. mehrmalige Wdh. DrM II.
Anfang unbekannt. Bl. 4a m. Sign. aiiij vos ey como o ſey. Vos ſenhoꝛ ſaberes  em tempo  … Sign. b dar tam boō tempo  em poucos dias chegarom a  … Endet Bl. 43b Z. 7 … ⁊  nō viſiuees: ⁊ do falſo teſtinmuho. ⁊ hyr a a gloꝛia çelleſtrial amen.  ⁌ Foy empꝛimida a pꝛeſente eſtoꝛia de muy nobꝛe  Veſpeſiano emperadoꝛ de roma em a muy nobꝛe ⁊  ſempꝛe leal çidade de Lixboa per Valentino de morauia a louuoꝛ de ďs ⁊ ex alçamēto da ſua ſanta ffe catholica. na era de Mill.cccc.lxxxxvj. A  .xx. dias domes de abꝛill.  Bl. 44a DrM m. Umschrift Secundū multitudinem do‑​loꝛum meoꝛum in coꝛde meo: cōſolationes  tue letificauerūt animā meā.  Et factus eſt mihi dominus in refugium.  Bl. 44b Hlzs. 
Vorlage: Lisboa BN (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 55. Res.Publ. Unit 74. Lisboa BN (IISTC).
Kurz 359. Anselmo 21. Haebler 675. IBPort 850. ISTC id00144650.
Lisboa BN (Bl. 1–3 fehlen).
Spanisch
11 Sp.136a Historia. Destruction de Jérusalem, span. 1483. 
H 9320. PA IV 32.240. Denis 1280.
Ex. nicht nachweisbar
12515 Historia. Destruction de Jérusalem, span. [Toledo: Juan Vazquez, nach Mai 1491]. 
34 Bl. a–c⁸d¹⁰. 29–31 Z. Typ. 2:97G. Init. a. Häufig Min. f. Init. Rubr. α. Rotdr.
Bl. 1 unbekannt. Bl. 2a m. Sign. a.ij, rot ⁌ Aqui comiença la eſtoꝛia del noble vaſpaſiano enperadoꝛ de ffoma. como enſalço la ffee de jheſu chꝛiſto poꝛque lo ſano de la lepra que tenia ⁊ del deſtruymiento de jeruſalen ⁊ de la muerte de pilatus.  schwarz ⁌ Comiença el pꝛologo.  rot (A) schwarz Cabo de treynta ⁊ tres aos que iu xo  nueſtro ſeoꝛ fue pueſto en la cruz … Bl. 3a m. Sign. a.iij. ⁌ De la ffeſpueſta que dio  el ſeneſcal al enperadoꝛ.  (e³)Stonçes ffeſpondio gays ſu ſeneſcal que eſtaua  … Sign. b ⁊ ſant pablo ⁊ a todos los otros martires tu ſana a eſte  … Bricht ab Bl. 32b Z. 29 pintio el no ſeoꝛ iu xo quiſo que fueſe conpaero  Bl. 33 u. 34 unbekannt.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Zur Datierung vgl. BMC X S. 67
Faks. hrsg. von H. Thomas. London 1936
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63.
Haebler 673. Vindel: Arte tip. VI 70.13. BMC X 69.IA 53510. ISTC id00144700.
London BL (Bl. 1, 26, 33 u. 34 fehlen). Valencia ehem. CCorpCrist.
12516 Historia. Destruction de Jérusalem, span. Sevilla: Peter Brun, 25.VIII.1499. 
36 Bl. a–c⁸de⁶. 31–34 Z. Typ. 2*:95G, 3:117G. Init. b, g. Rubr. γ. 15 Hlzs.
Bl. 1 unbekannt. Bl. 2a m. Sign. aij (A²)Qui comiença la yſtoꝛia del noble Ve‑​ſpeſiano emperadoꝛ ď Roma: como en‑​ſalço la fe de Ieſu xo poꝛ que lo ſano de la lepꝛa que el tenia ⁊ del deſtruymiento de Ihe‑​ruſalem ⁊ de la muerte de Pilatos.  ⁌ Comiença el pꝛologo.  (A)Cabo de quarenta ⁊ dos aos que Iheſu  xo nueſtro ſeoꝛ fue pueſto en la cruz … Sign. b en el vientre de la virgen tomaſſe carne humana: ⁊  mu‑… Endet Bl. 36b Z. 22 …  nos guar‑​den de todo pecado poꝛ  merez camos yr a la gloꝛia cele‑​ſtial Amen.  ⁌ Finito libꝛo ſit laus gloꝛia xo Amen.  (E²)ſte libꝛo fue empꝛemido en la muy noble ⁊ muy leal  cibdad de Seuilla poꝛ pedꝛo bꝛun ſauoyano ao ďl  ſeoꝛ de mill.cccc.xc.viiij. a xxv. dias de Agoſto. 
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63.
C 6195. Kurz 360. Haebler 674. Vindel: Arte tip. V 328.122. Vindel: Arte tip. VIII 282.122. Pr 9547. BMC X 45.IA 52435. ISTC id00144750.
London BL (Bl. 1 u. 8 fehlen).
Historia destructionis Troiae
Aus dem schon sehr früh in den Volkssprachen behandelten Stoff des trojanischen Krieges wurden Episoden auch literarisch selbständig bearbeitet.
Die nachfolgenden Textfassungen gehen nicht auf die lateinische Fassung von Columna, Guido de: Historia destructionis Troiae (GW 7224–7248) zurück, sondern lehnen sich an Dares Phrygius: De excidio Troiae historia (GW 7986–7991) an. Die niederl. Ausg. führt im Titel „Troilus und Briseda“. Die italienische Versfassung wurde zeitweilig Domenico da Monticchiello zugeschrieben. Eine weitere französische Bearbeitung schuf Millet, Jacques: La destruction de Troyes (H 11160–11166).
Ausg. von Jürgen Stohlmann. Wuppertal 1968. (Mittellateinisches Jahrbuch. Beiheft 1.)
Vgl. Woledge Nr 171–185. — Debaene S. 273. — E. Levi in Archivio storico lombardo 35(1908) S. 5–33. — Ugolini, Francesco A.: I cantari d’argomento classico. Genève 1933 S. 29–41. — Carlesso, Giuliana: Il „Libro troiani“ veneto e la tradizione della materia troiana in Italia. I. II. Diss. Padua 1963/64.
Französisch
12517 Historia destructionis Troiae, franz. [Lyon: Nikolaus Philippi und Markus Reinhard, um 1478]. 
96 Bl. a¹²[b¹⁰c–k⁸l¹⁰]. 2 Sp. 29 u. 36–38 Z. Typ. 2:120G, 3:93G.
Bl. 1aα []Il qui a ceſte hiſ‑​toire commēcee  A tous ceulx qui  celle veꝛꝛōt ſalut  … Bl. 4aβ m. Sign. aiiii Cy apꝛes ſenſuiuent  les rubꝛiches de ce  pꝛeſent liure Intitu‑​le la deſtruction de  troyes  … Bl. 4bα Senſuiuent les  chappitres pꝛocedans ſelon loꝛdꝛe des parties  du pꝛologue  Au pꝛemier parlera du  roy … Tab. endet Bl. 11aβ Z. 22 Cy fiuiſſent les chappitres de ce pꝛeſent liure  Bl. 11b u. 12 leer. Bl. 13aα Ce liure tracte dont pꝛoce‑​derent ceulx qui edifierent  Troye la grant quāt en genologie. ꝑ quelz gens elle  fut deſtruicte. et loccaſion  pour quoy. de la ꝑſecutiō  auſſi ď ceulx qui la deſtruirent. et de ceulx qui ſe par‑​tirēt pour la deſtruction.  [⁷]Pꝛes ce que  Thebes fut  Deſtruicte bien  cincq cens ⁊ quarante ans dꝛoitement deuant ce   Rōme … Lage c que moulin a choiſel en moliſt bien.  … Endet Bl. 95aα Z. 11 … lequel  gloꝛieux ſeigneur vit et et regne ſans  fin et ſans commancement en gloire  ꝑdurable laquelle gloire il noꝯ vueille donner et ot­troyer. Amen.  Explicit la deſtruction de  troye en pꝛoſe.  Bl. 95b u. 96 leer.
Vorlage: Oxford Bodl (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 64.
H 5521. Claudin III 115. Bechtel C-430. Ce³ H-280 u.Suppl. CRF V 277. CRF VII H-3. Pr 8529. ISTC ih00280000.
Angers *BMun. New York MorganL. Oxford Bodl. Paris IFrance.
12518 Historia destructionis Troiae, franz. [Genf: Simon Du Jardin, um 1480]. 
126 Bl. [a¹⁰b–o⁸pq⁶]. 30–31 Z. Typ. 1:122G. Häufig Min. f. Init.
Bl. 1 leer. Bl. 2a [⁵]Elluy qui a ceſte hiſtoire commencee/ a tous  ceulx qui celle verront ſalut. … Bl. 5a Senſuiuent les chappitres pꝛocedans  ſelon loꝛdꝛe des parties du pꝛologue.  … Tab. endet Bl. 10a Z. 3 Cy finiſſent les chapitres de ce pꝛeſent liure.  Bl. 10b leer. Bl. 11a Ce liure traicte dont pꝛocederent ceulx qui ediffierent troye  la grant quant en genealogie/ par quelz gens elle fut destruicte/ et loccaſion pour quoy/ de la ꝑſecucion auſſi de ceulx qui la  deſtruirent/ et de ceulx  ſe partirent pour la deſtruction.  [⁷]Pꝛes ce que thebes fut deſtruicte biē  cincq cens et quarante ans dꝛoitement  deuant ce  rōme … Lage c Cy finiſt dont pꝛocederent ceulx qui edifferent troye la  … Endet Bl. 125b Z. 29 … lequel gloꝛieulx ſeigneur vit et regne ſans fin  et ſans cōmencement en gloire ꝑdurable laquelle gloire il noꝯ  vueille donner et ot­troyer.  Bl. 126 leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
C 1706. Bechtel C-428. C-429. Lökkös: Impr.Genève 16. Pr 7807. BMC VIII 368.IB 38427. ISTC ih00279500.
London BL.
11 Sp.138a Historia destructionis Troiae, franz. Paris, 1480. 
H 5522. PA II 282.72. Denis 837.
Nicht nachweisbar. Bei dem bei Heinecken: Neue Nachr. erwähnten Exemplar handelt es sich vermutlich um Millet, Jacques: Destruction de Troyes. Paris: Jean Bonhomme, 12.V.1484. H 11160.
Italienisch
12519 Historia destructionis Troiae, ital . Venedig: Lucas Dominici, 14.VIII.1483. 
110 Bl. a–c⁸d–ik–m⁸n–qrs⁸t⁶. 2 Sp. 40–41 Z. Typ. 3:75G.
Bl. 1 leer. Bl. 2aα m. Sign. a2 [²]On ꝑchio creda la uolante fama  Cader per longo tempo dei troiani  Ne de gran gretii la lor guera e fama  Che uiue anchor negli intellecti humani  … Z. 8 Vulgar traduſſi la iſtoria latina  … Sign. b Molte gran dame corſino al rimore  … Endet Bl. 110aβ Z. 38 A te ſi moſtra cio che ſe naſconde  Magnalmo ſir a te con le man gionte  Fa che non ſolchi in ſtige o in acharonte  F I N I S  Bl. 110b Reg. in 3 Sp.  Endet Z. 22 Finito el libro del troian cū la uenuta de enea in nitalia et el prencipio de roma edifichata per  romullo e remullo chon moti fati de conſoli ſtampato per mi lucha deʾ domendgo da Veneziane gli ani dei ſignor M C C C C L X X X I I I adi quator dexe auoſto in Venezia  Regnante el ſereniſſimo principo miſier Zuan mocenigo  F I N I S 
Vorlage: Milano BTrivulz (Mikrofilm).
Sander 7374. IGI 9724. ISTC it00459800.
Milano BTrivulz.
12520 Historia destructionis Troiae, ital . Venedig: Jacopo di Carlo, 2. oder 11.XI.1491. 
110 Bl. a–n⁸o⁶. 2 Sp. 40 Z. Typ. 1:ca.82R. Meist Min. f. Init.
Tit. LIBRO DI TROIANO COMPOSTO IN LINGVA FIORENTINA  Bl. 2aα m. Sign. aii (n²)On ꝑchio creda la uolāte fama  Cader ꝑ lungo tēpo de troiani  ne ď grā greci la lō guera e fama  Che uiue ancor neglītellecti humani  … Sign. b Molte gran dame corſono al romore  … Endet Bl. 110aβ Z. 38 ate ſi moſtra cio che ſi naſconde  magnalmo ſir a te con le man gionte  fa che non ſolchi in ſtige o īn acharōte  Bl. 110bα Finito il libro decto Troiano ſtampato  & compoſto in lingua fiorentina nella magna & triumphante cipta di Vinegia per me Ser Iacopo di Carlo prete fiorentino. Nell anno  .M.cccc.xci.  a di  .ii. di nouembre. 
Vorlage: München SB (Mikrofilm).
H 15644. BSB-Ink D-229. ISTC it00460200.
Cologny BBodmer (Bl. 1, 3, 9 u. 16 fehlen). München *SB.
12521 Historia destructionis Troiae, ital. [Venedig(?), nach 1500(?)]. 
110 Bl. a–n⁸o⁶. 2 Sp. 40–41 Z. Typ. ca.74G (M49) m. eingesprengter Lombarde. 1 Rubr.
Bl. 1 leer. Bl. 2a m. Sign. a2 [²]On ꝑchio creda la volāte fama  Cader ꝑ longo tēpo dei troiani  Ne ď grā gretii la loꝛ guerra e fama  Che viue āchoꝛ negli ītellecti humāi  … Sign. b Molte gran dame coꝛſino al rimoꝛe  … Endet Bl. 110aβ Z. 38 A te ſe moſtra cio che ſi naſconde  Magnalmo ſir a te cō le man giōte  Fa che nō ſolchi ī ſtige o ī acharōte  F I N I S.  Bl. 110b leer.
Vorlage: Baltimore ArtGal (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 75.
R 1095. 1411. Rhodes: Firenze 756. Ce³ T-460. ISTC it00460000.
Baltimore ArtGal.
Niederländisch
12522 Historia destructionis Troiae, niederl. Antwerpen: Roeland van den Dorpe, [um 1498]. 
58 Bl. a–d⁶ef–k⁶. 2 Sp. 40 Z. Typ. 1:98G. Init. a. Häufig Min. f. Init. Rubr. α. 19 Hlzs., dar. 8 z.T. mehrmalige Wdh.
Tit. Hier beghint die hyſtoꝛye van der deſtrucyen van Troyen hoe ſy ghewonnen  e verdoꝛuen wart van den Gryecken e oec woꝛt in deſen boecke claert die  grote Amoꝛueſelijcke liefde vā Troylus des conincx Pꝛiams van Troyē kint  e van Bꝛyſeda Calcas dochter welc dat een ꝛader was.  Hlzs.  Bl. 2aα m. Sign. aij ⁌ Hier beghint die hiſtoꝛie vanď laeſter deſttructien van Troyē. hoe ſy ge‑​wonnen woꝛdt van den Grieckē. E  oeck woꝛdt in deſen boecke claert die  grote amoꝛueſelike liefde van Troylꝯ  des conincs Pꝛiams van Troyē kint  e vā die ſchone Bꝛizeda Calcas dochtere. dwelck dat een verrader was.  ⁌ Prologhe  [²]Verte oculos tuos ne videāt vanitatē ⁊. Pſalmiſta) Deſe woerden beſcrijft Dauid in den ſouter … Bl. 3a m. Sign. aiij Hlzs.  α (l³)Aomedon co van ď ſtad van  Troyen die hadde eenen ſone  die Pꝛyamꝯ ghenoemt was:  … Sign. b der fonteyn quam dair ic dat hert ver… Endet Bl. 57bβ Z. 1 wt comende is/ alſo hier voꝛe in die ꝓloghe verclaert is  ⁌ Hier es voleȳdt die hiſtoꝛie vanď amoꝛueſheyt van Troylus e vā Bꝛi‑​ſeda. e oeck koꝛtelijc ouerlopē die deſ‑​tructie van troyen Ghepꝛent Thantwerpen bi my rolant van den doꝛpe.  wonende aen dyzeren waghe  Bl. 58 leer(?).
Vorlage: Cambridge (Mass.) HoughtonL (Mikrofilm).
Zur Datierung vgl. Kok: Houtsneden
C 1707. Conway 346. Kok: Houtsneden S. 738. CA 876. Hellinga: PT I 97.II 393. ILC 1197. CBB 1258u.Suppl. Ce³ H-281. ISTC ih00281000.
Cambridge (Mass.) *HoughtonL (Bl. 58 fehlt).
11 Sp.140a Historia destructionis Troiae, niederl. Antwerpen: Jan van Doesborch. 
HC 5524. Nijhoff-Kronenberg 4137. ILC A62. Ce³ H-282. ISTC ih00282000.
Der Drucker ist erst ab 1508 belegt.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 69.
Storia di una nobilissima donna
Anonyme Versnovelle.
12523 Historia. Storia di una nobilissima donna. [Modena: Michael Volmar, nach 18.XI.1476]. 
6 Bl. [a⁶]. 24 Z. Typ. 1:110R.
Bl. 1 unbekannt. Bl. 2a HISTORIA. DE. VNA. NOBILIS‑​SIMA. DONNA. DESPE­RA­TA.  PER. AMORE. LA QUALE. SE  RE­DVS­SE. A. PENITENZIA.  [²]Onne amo­ro­ſe pelegrine: e belle  che ſete nate di ſangue gentile  uogliate eſſer uirile  piu chio non fui o care mei ſorelle  … Endet Bl. 6a Z. 9 Fugiti adunca o dōne chomo ceruo  larcho amo­ro­ſo: e le mortal ſaette  Azio che pure: e net­te  ſallir poſſiati a remirar le ſtelle  Donne amo­ro­ſe pelegrine e belle.  FINIS.  Bl. 6b leer.
Vorlage: Città del Vaticano BVat (Einzelfotos).
Zur Datierung: Die von Volmar benutzte Type entspricht der Type 2 des Johann Vurster, dessen letzter Druck in Modena für den 18.XI.1476 belegt ist.
Accurti I 162. ISTC is00791995.
Città del Vaticano BVat (Bl. 1 fehlt).
Dracole Waida
Die Prosaerzählung über den Walachischen Woiwoden Wladislaw IV., genannt „der Pfähler“ (Vlad, Tepeș, Dracole, Drakula), fand seit den 60er Jahren des 15. Jhs besonders in Osteuropa weite Verbreitung und geht wahrscheinlich auf eine verlorene siebenbürgische Quelle zurück. Die sich im Wortlaut nur geringfügig unterscheidenden und erst zum Ende des Jhs durch einzelne Episoden erweiterten Drucke entstanden nach 1476, dem Jahr seiner Wiedereinsetzung. Sie behalten den Text der vor 1464 entstandenen lateinischen Vorlage (u.a. Thomas Ebendorfer: Chronica Regum Romanoum, lib. 7) bei, ordnen jedoch die Episoden neu, ohne eine konsequente Chronologie anzustreben.
Ausg. von M. Cazacu, 2e éd. Genève 1996. (École pratique des hautes études. 4e séction. Hautes études médiévales et modernes. 61.)
Vgl. Verf.Lex.² II 221–223. — Karadja in Guten­berg-Jahrbuch 1934 S. 114–136. — Striedter in Zeit­schrift für slavische Philologie 29(1960) S. 398–427. — Povest’ o Drakule. Issledovanie i podgot. tekstov J. S. Lu’re. Moskva 1964. — Wiswe in Niederdeutsches Jahrbuch 96(1973) S. 43–53.
Deutsch
12524 Historia. Dracole Waida. [Nürnberg]: Marx Ayrer, 14.X.[14]88. 
4 Bl. a. 33 Z. Typ. 1:87G. Init. e. 1 Hlzs.
Tit., xylogr. Die geſchicht dꝛacole waide  Hlzs.  Bl. 1b Nach Criſti geburt  .M.  C C C C. lvi. iar Hat der  Dracole vil erſchꝛockēliche  wunďliche dinck gethan.  (I)Tem der alt gubernatoꝛ hat den altē dracol  laſen döten. Vnd deꝛ dracole vnd ſein brder  haben abgetreten vō yrem glauben v habē  veꝛhaiſſen vnd geſchwoꝛ den criſtlichē ge‑​lauben zu beſchirmen.  … Endet Bl. 4a Z. 26 … Daꝛnach machet der knig dē  Dracole wayda wider zu einem herꝛ als voꝛ Vnd mā ſagt er deth daꝛnach vil guter ſach.  Volendet am tag Calixti Von marco  ayrer Im Lxxxviij iare.  Bl. 4b leer.
Vorlage: Weimar HerzoginAnnaAmaliaB (Mikrofilm).
Anm.  Strübing in Beiträge zur Inkunabelkunde. 3. F. 1(1965) S. 103–104.
Schramm XVIII Abb. 536. Raffel: Weimar 236. ISTC id00365700.
Weimar *HerzoginAnnaAmaliaB.
12525 Historia. Dracole Waida. [Nürnberg: Peter Wagner, nicht vor 14.X.1488]. 
6 Bl. [a⁶]. 28 Z. Typ. 3:97G. Init. r. Rubr. β. 1 Hlzs.
Tit., xylogr. Dracole waida  Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2a Nach Criſti gepurt.  M. CCCC. Lvj. iaꝛ  Hat der dꝛacole vill  erſchꝛockēliche wunderliche dinck gethā  (I)Tem der alt gubeꝛnatoꝛ … Endet Bl. 6a Z. 25 … Darnach machet ď knig  den Dꝛacole wayda wider zu einem herren  als voꝛ. Vnd man ſagt er thet darnach vill  guter ſach.  Bl. 6b leer.
Vorlage: Stuttgart LB (Kopie).
Zur Datierung vgl. Striedter S. 403.
Reproduktionen: Stuttgart LB (Digitalisat).
H 6405. Schr 3871. Schramm XVIII Abb. 536. Ce³ D-366. BSB-Ink D-288. ISTC id00366000.
München *SB. Philadelphia RosenbachFound. Stuttgart *LB. Wernigerode *ehem. StolbergB.
12526 Historia. Dracole Waida. Bamberg: [Hans Sporer], 1491. 
4 Bl. [a]. 30 Z. Typ. 2:96G. Init. g. Rubr. β. 1 Hlzs.
Tit. ⁌ Ein wnderliche vnd erſchꝛckenliche  hy­ſto­ꝛi von einem gꝛoſzen wttrich genant  Dracole wayda Der do ſo gar vnkriſten‑​liche martter hat angelegt die menſchē. als  mit ſpiſſen. auch dy let zu tod geſlyffen ⁊  Hlzs.  Gedruckt zu bambeꝛg im Lxxxxi. iare.  Bl. 1b (N)Ach criſti geburt  .MCCCC  Lvi. iaꝛe hat der dracole wunderliche dinck gethan.  ⁌ Itē der alt gubernatoꝛ … Endet Bl. 4b Z. 28 … Daꝛnach macht ď knig dē dracole wiď zu einē  herꝛ do thet er hin fr vil gu ſach. 1 4 91 
Vorlage: London BL (Kopie).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 53.
HC 6406. Schr 3872. Geldner: Bamberg 152. Pr 795. BMC I 176.IA 2673. ISTC id00366040.
London BL.
12527 Historia. Dracole Waida. Leipzig: [Martin Landsberg, 14]93. 
4 Bl. A. 33 Z. Typ. 1:88G, 2:156G. Rubr. α. 1 Hlzs.
Tit. Ein wunderliche vnd erſchꝛockenliche Hi­ſto­ꝛy von einem  groſſen wterich genant Dꝛacole Way­da Der do  ſo gar vnkriſtēliche marter hat an­ge­legt dē mēſchen  als mit ſpiſſen. auch die let zu tod geſchliffen ⁊.  Hlzs.  Bl. 1b ⁌ Nach Criſti geburt  .MCCCC  L vi. iare hat der Dꝛacole wunderliche  dinck gethan.  ⁌ Item der alt gubernatoꝛ … Endet Bl. 4a Z. 30 … Darnach macht  der knig den dꝛacole wider zu einem herrn do thet  er hinfur vil guter ſach.  Gadꝛuckt zu leyptzigk im ​.lxxxxiij.  Bl. 4b leer.
Vorlage: Sankt Petersburg NB (Mikrofilm).
ISTC id00366050. Učetnyj spisok sobranija inkunabulov 1569.
Sankt Petersburg NB.
12528 Historia. Dracole Waida. Augsburg: Christoph Schnaitter, 27.III.[14]94. 
4 Bl. [a]. 30 Z. Typ. 2:96G. Rubr. α. 1 Hlzs.
Tit. ⁌ Hie facht ſich an gar ain grauſſemlichē erſchꝛockē.  yſtoꝛen von dem wilden wtrich Dracole Wayde vnd  wie. Er die leüt geſpiſt hat vnd die Leüt gepraten … Z. 10 ⁌ Dracle ⁌ Wayde.  Hlzs.  Bl. 1b ⁌ Nach Criſty gepurt Mo.CCCCo.Lvj Hat der trackole vil erſchꝛockenliche wunderliche ding gethan.  ⁌ Item der alt gubernater … Endet Bl. 4b Z. 9 Dar nach machet der king den dracole wayda wider zů  ainem her als voꝛ. Vnd man ſagt er thet dar Nach.  vil gtter ſach.   Amen  Getrukt vnd velendt in der kaierlichen ſtat zů augſpurg durch den Criſtoff Schnaitter in dem  .LXXXXiiij  Iare. an dem wieteten doꝛnſtag.  ⁌ Item ſeine gꝛoe ſchtz hat er ſo liſticlich verpauē  vnd behalten auch die arbaiter vnd werck leüt. So  vil nach ain ander liſticlich laſſen ertden das ſy niemant ſolt mügen finden. 
Vorlage: Solothurn ZB (Kopie).
Reproduktionen: München SB (Digitalisat).
CR 2120. Schr 3873. BSB-Ink D-289. ISTC id00366060.
München SB (2 Ex., 1. Ex. Fragm. Bl. 3 u. 4). Neuburg ehem. ProvB. Solothurn ZB. Zwickau *RatsSchB.
12529 Historia. Dracole Waida. Nürnberg: Ambrosius Huber, [14]99. 
4 Bl. [a]. 33 Z. Typ. 1:88G, 2:140G. Rubr. α. 1(?) Hlzs.
Tit. Hie facht ſich an gar ein grauſſemliche erſchꝛockenliche hyſtoꝛien von dem wilden wtrich.  Dracole wayde. Wie er die let geſpiſt hat. vnd gepꝛaten.  … Z. 8 … Vnd in welchem land er  geregiret hat.  Hlzs.  Bl. 1b ¶ Nach Criſti gepurt Mo.CCCCo.Lvi. hat der Dracole  vil erſchꝛockenlicke wunderliche ding gethan.  ¶ Item der alt gubernatoꝛ … Endet Bl. 4a Z. 23 … Dar nach machet der kunig den  dꝛacole wayda wiď zu eine herꝛn als voꝛ Vnd man ſagt er  het dar nach vil guter werck gethan  ¶ Itē ſeinē groſſen ſchatz hat er gar liſtigklich laſſen ver‑​ſencken … Z. 31 … das nimāt ſein ſchatz ſolt findē  Gedꝛuckt zu Nurberck von Ambꝛoſiꝯ Huber. Im xcix.  Bl. 4b leer.
Vorlage: București BN (Mikrofilm).
ISTC id00366080.
București BN (Fragm. Bl. 1 u. 4).
12530 Historia. Dracole Waida. Strassburg: [Mathis Hupfuff], 1500. 
6 Bl. A⁶. 32 Z. Typ. 1:156G, 2:94G. Init. c. Rubr. β. 1 Hlzs.
Tit. Hie ſacht ſich an gar ein grauſſemliche erſchrckenliche hyſtoꝛien. von dem wilden wů‑​trich Dracole weyde Wie er die leüt geſpiſt hot vnd  gepꝛaten v mit den haůbtern yn einē keſſel geſotten  Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. Aij Nach Criſtus geburt M.cccc.Lvi. hat ď Dracole vil erſchrockēliche wünderliche vnd graüſamliche ding gethn.  (I³)Tem der alt gubernatoꝛ … Endet Bl. 6a Z. 7 … do ertodtet yn der dracole ouch. das nymāt ſeyn  ſchatz ſolt wiſſen oder finden.  Getruckt zů Strabürg  Anno domini  .M.ccccc.  Bl. 6b leer.
Vorlage: Berlin SB (Original). København KglB (1 Foto).
C 2121. Schr 3874. Schramm XX Abb. 2154. Chrisman: Strasbourg V 2.2.14. Duntze: Hupfuff 22. VB 2541. Madsen 1447. ISTC id00366100.
Berlin *SB (Bl. 1 fehlt). Colmar *BVille. Galați BJudet. København KglB. Mainz *Bisch. Nürnberg GermanNM.
Niederdeutsch
12531 Historia. Dracole Waida, niederdeutsch. [Lübeck: Bartholomäus Ghotan, nicht vor 4.X.1488]. 
6 Bl. b⁶. 29 Z. Typ. 3:162G, 5:104G. Rubr. α. 1 Hlzs.
Tit. Van deme quaden thyrāne  Dꝛacole wyda.  Hlzs.  Bl. 1b Van eyneme boſen tyranne  ghenomet Dꝛacole wyda.  ⁌ Na der boꝛt vnſes herē iheſu criſti  .M.cccclvj. yaer hefft deſſe Dꝛacole wyda vele ſchꝛekelike wunderlike dink ghedan vnde bedꝛeuen in  walechyen vnde ok in vngaren  (I¹)Tem de olde gubernatoꝛ … Endet Bl. 6a Z. 8 … Darna makede  de konnik van vngerē deſſen dꝛacol wyda wedder to eynem groten heren alſe voer. vnde men  ſecht dat he darna noch gans veele guder werke dede. do he eyn criſten was woꝛden  Bl. 6b leer.
Vorlage: Res.Publ. Unit 19. Budapest BN (Kopie).
Zur Datierung vgl. Striedter S. 403.
Faks. Budapest 2002.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 53.
C 2119. Borchling-Claussen 66. Schr 3875. Schramm VIII Abb. 536. CIH 1207. ISTC id00365200.
Budapest BN.
Bertrand Du Guesclin
Bretonischer Ritter, Marschall und Connétable Karls V. von Frankreich, um 1320–1380. Ende des 14. Jhs verfasste Jean Cuvelier eine Versfassung in der Tradition der Chanson de geste.
Ausg. von Francisque Michel. Paris 1830. — Teilausg. in Louis-Fernand Flutre. Paris 1932 S. 180–183.
Vgl. Doutrepont S. 222. — Toudouze, Georges Gustave: Du Guesclin, Clisson, Richemont et la fin de la guerre de cent ans. Paris 1942.
12532 Historia. Bertrand Du Guesclin. [Lyon: Guillaume Le Roy, um 1487]. 
88 Bl. a⁸b–n⁶o⁸. 2 Sp. 34–36 Z. Typ. 5*:111G. Häufig Min. f. Init. 29 Hlzs., dar. 8 Wdh.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Bertrand du gueſclin.  Hlzs.  Bl. 2aα m. Sign. aii (e)N ma penſee ſouuent me delictoye  en ouyr liures et  cōpter les faiz des  anciens. … Z. 24 … et me ſuis mis a traictier  et racompter par hyſtoireſ les  faiz de mee Bertrād du gueſclin cheualier  par ſa doctrine  et par ſa vaillāce ſurmōta en  pꝛoueſſe toꝯ aultres cheualiers  en ſon viuāt. …​β Z. 22 (a³)V temps et regne phe‑​lippe le roy de frāce filz  de charles conte de val‑​lois frere de phelippe le bel roy  de frāce et de nauarre qui en ſon  viuant engendꝛa tꝛoys filz … Sign. b le roy pour traictier et ſe partir  … Endet Bl. 87aβ Z. 33 … et ſās dure  ſon et rācons les traictoit et  gouuernoit quāt il les auoit.  Bl. 87bα Cy finiſt le liure des faiz  de meſſire Bertrand du gueſclin cheualier Jadiz conneſtable de france et ſeigneur de longueuille.  Bl. 88a Hlzs.  Bl. 88b leer.
Vorlage: Paris BN (Mikrofilm). London BL. Schweinfurt BSchäfer (Einzelfotos).
Anm.  Lage d auch abweichend, z.B. Bl. 21aα m. Sign. di[statt d.i.] Z. 1 … quant la  … [statt … quāt la  …], β Z. 1 … recommencer. Et grā … [statt … recōmencer. Et gran …], Bl. 26bβ Z. 24 et maintiēt on que en ſa vie noſtre … [statt et maintient on  en ſa vie no‑​ſtre …] (Kat. Bibl. Schäfer 144; z.B. Ex.Schweinfurt BSchäfer).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 65.
HC 8146. Claudin III 102–105. Bechtel D-407. Ce³ G-541. Pell 7165. CRF II 185. CRF III 433. CIBN L-195. Pr 8517. BMC VIII 240.IB 41544. ISTC ig00541000.
Carcassonne BMun (def.). Chantilly MConde. London BL (def.). New York MetropolMArt (def.), MorganL (def.). Paris Arsenal, BN, ehem. EcBeauxArts. Schweinfurt ehem. BSchäfer. Toulouse BMun (Bl. 1 fehlt). — Ehem. Kraus (New York).
Enrique, fi de Oliva
Anonyme Erzählung (Ficción caballeresca), thematisch zum karolingischen Sagenkreis gehörig.
Ausg. von Pascual de Gayangos. Madrid 1871. (Sociedad de Bibliófilos Españoles. 8.)
Vgl. Palau 79767.
12533 Historia. Enrique, fi de Oliva. Sevilla: Compañeros Alemanes, 20.X.1498. 
44 Bl. a–e⁸f. 31–32 Z. Typ. 5:98G, 10:150G m. Einsprengungen aus 11:106G. Init. b. Vereinzelt Min. f. Init. Rubr. γ, θ. Leisten. 1 Hlzs. DrM VII.
Tit. Hlzs. (in Leisten)  xylogr. Hiſtoꝛia de enrique fi de oliua:  gedr. rey de ihꝛľm enperadoꝛ de cōſtātinopla.  Bl. 2a m. Sign. aij ⁌ Aqui comiença el libꝛo de enrrique fi de oliua.  (E)N frācia acaecieron muchos fe‑​chos de grādes maneras: entre  los les queremos contar de como el rey pepino … Sign. b ſeoꝛ el cōde acoꝛdaſe ⁊ fuerō ſe luego para el rey  … Endet Bl. 43a Z. 17 … E deſpu‑​es de paſſados algunos dias carecio la emꝑatriz  Mergelina de vn hijo.  Deo gracias.  ⁌ Acaboſe la pꝛeſente hiſtoꝛia de Enrriqne hijo dela infanta doa oliua: el  qual poꝛ la gracia de dios fue rey de ieruſalem y emperadoꝛ de Conſtantinopla. Fue empꝛemido en la muy noble ⁊  muy leal ciudad de ſeuilla poꝛ tres alemanes conpaeros en el ao de Mill  y quatro­cientos ⁊ nouēta y ocho aos  a veynte dias del mes de otubꝛe.  Bl. 43b DrM  Bl. 44 leer.
Vorlage: Wien NB (Mikrofilm).
C 3011. Kurz 127. Haebler 244. 345.5. Vindel: Arte tip. V 301.111. 355.130. IBE 2283. ISTC ie00042550.
Barcelona BCatal (Fragm.). Wien NB.
Herzog Ernst
Anonyme epische Bearbeitung des beliebten Stoffes, in dem sich Orientabenteuer und reichsgeschichtliche Bezüge verbinden. Von den 10 überlieferten Fassungen ist die erste bereits um 1200 zu datieren. Drei Fassungen erschienen im Druck, zwei davon während der Inkunabelzeit.
Die frühneuhochdeutsche, wahrscheinlich in Augsburg entstandene Prosaversion beruht auf einer aus dem 13. Jh. stammenden lateinischen Fassung, nicht auf der mittelhochdeutschen Versfassung.
Das 89 Strophen umfassende erzählende Lied „Herzog Ernst Ausfahrt“ im dreizehnzeiligen Herzog-Ernst-Ton reduziert die Reichsgeschichte auf die Motivation der Abenteuerfahrt des Helden. Es basiert auf dem handschriftlich überlieferten „Dresdner Heldenbuch“ von 1472 (55 Strophen), das eine bereits verselbständigte Bearbeitung des Stoffes darstellt.
Ausg. d. Prosafassung von Karl Bartsch. Wien 1869 u. Nachdruck Hildesheim 1969. Liedfassung. von Karl Bartsch. Wien 1869 (Nachdruck Hildesheim 1969). — Kenneth Charles King. Berlin 1959. (Texte des späten Mittelalters. 11.)
Vgl. Verf.Lex.² III 1170–1191. — Ertzdorff S. 144–146. — Behr, Hans-Joachim: Herzog Ernst. Eine Übersicht über die verschiedenen Textfassungen und deren Überlieferung. Göppingen 1979. (Litterae. 62.) — Flood in Zeitschrift für deutsches Altertum 98(1969) S. 308–318. — Flood, John L.: The Survival of German „Volksbücher“. Three studies in bibliography. I,2: Herzog Ernst. Phil. Diss. London 1980 S. 134–356.
Prosafassung
12534 Historia. Herzog Ernst. [Augsburg: Anton Sorg, um 1476]. 
52 Bl. [a¹⁰bc⁶d–f¹⁰]. 35 Z. Typ. 1:103G. Init. a, e, f, o, p. 32 Hlzs., dar. 1 Wdh.
Bl. 1 leer(?). Bl. 2a Hienach volgt ain hüpſche liepliche  hiſtoꝛie ains edeln fürſten herczog  Ernſt von bair vnd vō ſterich.  Hlzs.  (E¹¹)S beſa zů alten zeyten vnd hett  Inn hāden die fürſtlichen herczogtůmb zů bayr vnd zů ſterꝛeich  als vō rechtem vtterlichen erbtail. … Lage b vnd eren. hierumb edler fürſt erzaigt ſchembarlichen an mir  … Endet Bl. 52b Z. 10… vnd voꝛan der ſelen des triualtigkeyt der perſonen vnnd  ewig einualtigs weſen vnd tugent. wir glaubent ymmer on  ende. Der ſelbig vns allen ſein milte barmhertzigkeyt ſende. 
Vorlage: Res.Publ. Unit 6. Faks. Berlin SB (Originale). Bamberg SB (Einzelfotos).
Zur Datierung: Der wechselseitig vorkommende Stützsatz lässt darauf schließen, dass diese und die Ausg. des Brandan (GW 5004) etwa gleichzeitig erschienen sein müssen.
Anm. 1. Diese Nr, GW 5004 sowie das Reisebuch des Hans Schiltberger (H 14515) sind vom Drucker möglicherweise als eine Ausgabe konzipiert worden, wurden dann aber auch einzeln verkauft, vgl. auch Nr 12536 u. 12537.
Anm. 2. Von der Variante Bl. 2a Hienach Folgt … (H. Schr. Geck A.1) ist kein Ex. bekannt, vgl. auch BSB-Ink.
Anm. 3. Die Kapitelüberschrift von Bl. 20b ist in abweichendem Satz bereits auf Bl. 20a Z. 31 gedruckt Wie Hertzog Ernſt ſtatt  … [statt … statt  …] (z.B. Ex.Augsburg SStB. 1. u. 2. Ex. Berlin SB. Ex. London BL).
Anm. 4. Das Doppelblatt e3a/e10b ist fälschlicherweise nochmals mit dem Text des Doppelblattes e1a/e10b bedruckt (z.B. 3. Ex.Berlin SB).
Faks. hrsg. von Elisabeth Geck. Mit einem buchkundlichen Exkurs. Wiesbaden 1969.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 6. Res.Publ. Unit 47. München SB (Digitalisat).
H 6672. Gotzkowsky E 3.1. Schr 3908. Schramm IV Abb. 242–271. VB 170. BSB-Ink H-296. Pr 1656. BMC II 345.IB 5832. ISTC ie00102900.
Augsburg SStB (2 Ex., 1. Ex. def., 2. Ex. Fragm.). Bamberg *SB (def.). Berlin SB (3 Ex., 1. Ex. Bl. 1–3, 10, 13, 14 u. 35 fehlen, 2. Ex. Bl. 1–4, 7–11, 43 u. 52 fehlen, 3. Ex. Bl. 1, 2, 9 u. 10 fehlen). London BL (def.). Mainz *StB (Bl. 1 fehlt). Mikulov ehem. Dietrichstein (Bl. 1, 24 u. 31 fehlen). München SB (Bl. 1–7, 10 u. 11 fehlen).
12535 Historia. Herzog Ernst. [Strassburg: Heinrich Knoblochtzer, um 1477]. 
56 Bl. [a¹⁰b–f⁸g⁶]. 30–32 Z. Typ. 1:121G. Meist Min. f. Init. 32 Hlzs., dar. 2 Wdh. Rotdr.
Bl. 1 leer. Bl. 2a, rot Hie nach volget ein hüpſche liebliche  hyſtoꝛie eins edlen fürſten hertzog  Ernſt von beyern vnd von ſterich.  Hlzs., schwarz  (e)S beſaſz zů alten zytē v het In hādē die fürſtlichen hertzogtümb zů beyr v zů ſterich als vō rechtem vatterlichem erbteil. … Lage b werꝛend inen abgeſprochen vnd gentzlichen in des kayſers ge… Endet Bl. 56b Z. 11 … wir gelaubent ymmer on ende  Der ſelbig vns allen ſin milte barmhertzikeit ſende. Amen. 
Vorlage: Res.Publ. Unit 6. Oldenburg LB (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 6. Res.Publ. Unit 46. Res.Publ. Unit 64. München SB (Digitalisat).
H 6673. Gotzkowsky E 3.2. Schr 3909. Schramm XIX Abb. 14. 202–231. Schorbach 6. BSB-Ink H-297. Madsen 1944. ISTC ie00102950.
Gotha ForschB (def.). Karlsruhe LB. København KglB (def.). München SB. Oldenburg *LB. Tübingen UB.
12536 Historia. Herzog Ernst. [Augsburg: Anton Sorg, um 1480]. 
67 Bl. [a¹¹b–e¹⁰fg⁸]. 24–34 Z. Typ. 2:118G. Init. a, e. Rubr. α. 32 Hlzs., dar. 1 Wdh.
Bl. 1 leer. Bl. 2a ⁌ Hienach volget ein hübſche liebliche  Hiſtoꝛie eines edlen fürſten Herczog  Ernſt von Bairen vnd von ſterꝛeych.  Hlzs.  (E)S beſa zů allen zeÿten vnd  hett jn handen die fürſtlichē  herczogtumb zů Beÿern v  ſterꝛeich als vō rechtem vterlichen erbteÿl … Lage b Hlzs.  (N)Ach dem trachtet er von dem tod ſeines fal… Endet Bl. 67b Z. 13 … wir gelaubent ymmer on ende. Der ſelbig vns  allen ſein milte barmherczigkeyt ſende. 
Vorlage: Wien NB (Mikrofilm). — Res.Publ. Unit 6.
Anm.  Diese Nr, der Brandan (Schr 3533a, GW-Nachträge) sowie das Reisebuch des Hans Schiltberger (Schr 5208) sind vom Drucker möglicherweise als eine Ausgabe konzipiert worden, wurden dann aber auch einzeln verkauft, vgl. auch Nr 12534 u. 12537.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 6. Res.Publ. Unit 47. Res.Publ. Unit 74. München SB (Digitalisat).
H 6674,1. Gotzkowsky E 3.3. Schr 3910. Schramm IV Abb. 242–271. Ce³ E-103,1. BSB-Ink H-298. Scheidegger-Tammaro 730. ISTC ie00103000,1.
Graz UB. München SB (2 Ex., 1. Ex. Bl. 4 u. 146 fehlen). New York *MorganL. Nürnberg GermanNM (def.). Wien NB. Zürich ZB (def.).
12537 Historia. Herzog Ernst . Daran: Schiltberger, Hans: Reisebuch. — Die wunderbare Meerfahrt des Hl. Brandan. [Augsburg: Anton Sorg, um 1486]. 
2 Sp. 37 Z. Typ. 3:140G, 4:109G. Init. a, b, c. Rubr. β, γ. 62 Hlzs., dar. 4 Wdh.
1. Herzog Ernst.
48 Bl. a–f⁸. 
Tit. ⁌ Das bůch ſagt vō herczog Ernſten. Auch von dem Schildtberger  Vnd von ſant Bꝛandon. vnd von  den ſelczſamen wundern ſo ſy erfa‑​ren vnd geſehen habent auf dē m‑​re vnd auf dem land.  Bl. 2aα m. Sign. aij ⁌ Hienach volget ein  hbſche liebliche hiſtorie eines edlen frſten  β herczog Ernſt von Bairen v von ſterꝛeich  U. d. Sp. Hlzs. ​α (E¹⁰)S beſae  zů allē zeitē v  het ī  handen  dÿe  für‑​ſtlichen herczogtumb zů Beÿrē  vnd ſterꝛeich als von rechtem  vterlichen erbteÿl … Sign. b ⁌ Wie herczog ernſt dē  … Endet Bl. 48bβ Z. 10 … wir gelaubent ÿmmer on  ende. Der ſelbig vns allen ſeÿn  milte barmherczigkeÿt ſende.  ⁌ Hie endet ſich dz bch  genant herczog Ernſt. 
2.  Schiltberger, Hans: Reisebuch.
46 Bl. A–E⁸F⁶. 
Tit. ⁌ Von dem Schildtberger.  Bl. 2aα m. Sign. Aij ⁌ Hie vahet an ď ſchildberger der vil wunders  erfaren hatt in der hey‑​denſchaft v in ď trckey.  (I¹⁰)Ch ſchildberger zohe auſ  vonn  meīer  heÿmet mit  namē  au ď  ſtat München gelegen in baÿrē  In der zeyt als künig Sigmūd  czů vngeren in die heÿdenſchafte zoch. … Sign. b Vnd der Orman zoch dē volck  … Endet Bl. 46bα Z. 12 … dz ſÿ mein  gegen got gtlich gedencken damit ſÿ ſlicher ſchwr v vncriſtenlicher fncknu hie doꝛt v  ewigklichen vertragen werdē.  Amen.  ⁌ Das iſt ď armeniſch  Pater noſter.  …​β Z. 3 … Iaſoch lamaſin  dacha koima wiſni ſunamacha  illa garta wiſni gemandan.  ⁌ Ein ende hat ď  Schildtberger. 
3. Die wunderbare Meerfahrt des Hl. Brandan.
18 Bl. aa⁸bb¹⁰. 
Tit. ⁌ Von ſant Bꝛandon.  Bl. 2aα m. Sign. aaij ⁌ Hie hebt ſich an ſant  Bꝛandons bch waz er  wunders erfaren hat  (E¹⁰)S wz  hie eī  heÿliger abte ď  was geborē vō  dem  lande  Yberniā der waz in einē cloſter  … Sign. b nen als mich duncket do kerten  … Endet Bl. 17bβ Z. 10 … Nū ſllen wir jn bittē  das er auch got für vns bitt das  vnſer leben zū einem gūten end  pꝛacht werde. Des helff vns ď  vater vnd der ſun vnd der hey‑​lig geÿſt Amen.  ⁌ Hie endet ſich  ſant Bꝛandon.  Bl. 18 leer.
Vorlage: Res.Publ. Unit 6. Berlin SB (Original). Praha NKn (Teilkopie).
Anm.  Trotz des gemeinsamen Titelblattes sind die beiden angedruckten Texte nochmals mit separaten Titelblättern ausgestattet. Dies lässt darauf schließen, dass sie vom Drucker als eine Ausgabe konzipiert worden sind, die Stücke aber auch zum Einzelverkauf vorgesehen waren, vgl. auch Nr 12534 u. 12536.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 6. München SB (Digitalisat).
H 3719. HC 6675. Gotzkowsky E 3.4. Schr 3533b. 3911. 5209. Schramm IV Abb. 224–283. Ce³ E-104. CIH 1708. VB 171. BSB-Ink H-299. ISTC ie00104000.
Berlin *SB (1.2. 1, Bl. 47 u. 48. 2, Bl. 1–5, 8, 16 u. 32 fehlen). Budapest BN (def.). Cologny BBodmer. München SB (Bl. 19, 25, 32, 49, 65, 70, 80 u. 103–110 fehlen. Bl. 23, 45 u. 93 def.). Praha NKn. Sankt Paul Benedikt (def.). San Marino HuntingtonL. Wien NB.
Versfassung
12538 Historia. Herzog Ernst. Bamberg: Hans Sporer, 22.XI.1493. 8(?)°
20 Bl. 〈a–k〉²⁰. 34 Z. Typ. 2:96G, 3:168G. Init. b. Rubr. β. 11 Hlzs.
Tit. (H²)Ertzog Ernſts auſfart  Wirt hie geoffenbart  Mit neūnundachtzig geſetze  Ein keiſer ward er zu letze.  Die heūnweis. ſing mit fleis.  Hlzs.  Bl. 1b (E³)S was ein herr gar erent­reich  geheiſſen keiſer fridereich  als wir noch hꝛen ſagen  … Endet Bl. 20a Z. 14 ſo lang pis er ein ende nam der edel frſt ſo here  Wllen wir laſſen ſundern has  ſchenckt ein vnd gebt mir zu trincken  ſing ein ander der es knd pas.  Zu Bamberg ward getruckt ditz pchlein  Von meiſter Hannſen hinder ſant Mertein  Am abent des heiligen Babſts Clement  Des wintters anefang nam es ein ent  Im iar nach ď gepurt vnſers herren Criſti  Tauſent vierhundert vnd dꝛeundnentzgi  Bl. 20b leer.
Vorlage: Wien NB (Mikrofilm).
Gotzkowsky E 3b.1. Schr 3912. Geldner: Bamberg 168. ISTC ie00104900.
Wien *NB.
12539 Historia. Herzog Ernst. Erfurt: [Hans Sporer], 1500. 
20 Bl. 〈A–E〉²⁰. 34 Z. Typ. 1:96G, 2:168G. Init. c, h. Rubr. β. 11 Hlzs.
Tit. (H²)Erczog Ernſts auſfart  Wirt hye geoffenbart.  Mit neunundachczik geſetze  Ein keiſzer ward er zu lecze:  Hlzs.  Bl. 1b (E³)S was ein herꝛ gar erentreich  geheiſſen keißer Fridereich  als wir noch hrꝛen ſagen.  … Endet Bl. 20a Z. 16 wllen wir laſſen ſunder haß  ſchenckt ein vnd gebt mir trincken  ſyng ein ander der es künde pas.  ⁌ Gedruckt Zw Erffoꝛt jn ſant.  Pauls pfar Zw dē weiſſen liligē  Berge. (A¹)nno di / M /ccccco. In der genaden reichen tzeit.  Bl. 20b leer.
Vorlage: GW-Manuskript.
H 6676. Gotzkowsky S. 325. Schr 3913. Hase: Sporer 23. Ce³ E-105. ISTC ie00105000.
Washington *LC.
12540 Historia. Herzog Ernst. [Nürnberg: Ambrosius Huber, um 1500]. 
Anm.  Die Existenz dieser Ausgabe wurde rekonstruiert. Vgl. Schanze, Frieder: „Volksbuch“–Illustrationen in sekundärer Verwendung. Zur Erschließung verschollener Ausgaben des Pfaffen von Kalenberg, Herzog Ernst, Sigenot und des Eckenliedes. In: Archiv für Geschichte des Buchwesens 26(1986) S. 239–257, bes. S. 248–249. Ex. nicht nachweisbar.
Falconetto delle battaglie
Anonyme Versdichtung in 344 ottava rima, von Luigi Pulci beeinflusst. Sie gehört zum Sagen­kreis Karls des Großen und basiert auf dem letz­ten Gesang der „Gesta Italiana“ (1483). In der äl­te­ren Literatur meist unter Charles I. oder Char­le­magne verzeichnet. Die Drucke des 16. Jhs auch unter dem Titel „Vendetta di Falconetto.“
Vgl. Beer S. 240, 331. — Franchetti in Medioevo e rinascimento veneto. Con altri studi in onore di Lino Lazzarini. Padova 1979 S. 335–351. (Medioevo e umanesimo. 34.) — Dionisotti in Italia Medioevale e Umanistica 32(1989) S. 227–261.
12541 Historia. Falconetto delle battaglie. Venedig: Johannes Baptista de Sessa, 27.III.1500. 
20 Bl. a–e. 2 Sp. 38 Z. Typ. 4:83R, 6:160G. Init. k. Min. f. Init. DrM II, IV.
Tit. Falconeto de Le Bataie  Lui feze Con Li Paladini In franza E  de la ſua Moꝛte.  DrM  Bl. 2aα m. Sign. aii (O²)Vero iuſto e ſcō ſummo idio  cōforto e ſpeme dogni tuo ad  ꝑ che ſi uera luce e mio deſio uocato  … Sign. b Ne ioue ſi ſare conuerſo in thoro  … Endet Bl. 20aβ Z. 2 coſi mi caua fuor di grande errore  e priego aiuti queſto uiuer corto  e lalma pigli poi che ſero morto  F I N I S.  Impreſſum Venetiis per Ioan‑​nem Baptiſtam Seſſa. Anno di  .M.ccccc. die  xxvii. Martii.  U. d. Sp. DrM  Bl. 20b leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63.
HC 6902. Pr 5596. BMC V 481.IA 24569. ISTC if00044500.
London BL. Nürnberg Scheurl?.
Fierabras
Die Sage von Fierabras gehört zur Karlsepik und weist schon in der Chanson de geste-Dichtung des 13. Jhs das traditionelle Personal auf. Den französischen Prosaroman kompilierte der Jurist Jean Bagnyon (Baignon) im Auftrag von Henri Bolomier, Kanonikus in Lausanne. Der in drei Bücher eingeteilte Roman handelt von den Kriegen Karls des Großen gegen die Sarazenen, das 2. Buch ist Fierabras (Fier-a-Bras, Fierebrac) gewidmet, dem Sohn des Sarazenenkönigs Balan. Der Bericht über die im Jahre 864 erfolgte Zerstörung Roms, unter dem Titel „La destruction de Rome“überliefert, wird als Teil des „Fierabras“ verstanden.
Das anonyme italienische Cantare unter dem Titel „Fierabraccia e Ulivieri“ geht auf die franz. Fassung zurück. Den 13 Gesängen schließt sich ein 8 ottava rima umfassendes „Padiglione del Re Fierabraccio“ an.
Ausg. Franz. von I. Bekker. Berlin 1829. — A. Kroeber u. G. Seveis. Paris 1860. — J. Miquet. Ottawa 1983. — Ital. von E. Stengel. Marburg 1881. (Ausgaben und Abhandlungen aus dem Gebiete der romanischen Philologie. 2.) — E. Melli. Bologna 1984.
Vgl. Cantari S. 494. — Doutrepont S. 89–102. — Woledge Nr 53. — Brandin in Romania 64(1938) S. 18–100. — Formisano, Luciano u. Gianfranco Contini: La destruction de Rome. Firenze 1981, bes. S. 5–11. — Melli in Actes du 10e congrès international de la Societé Rencesvals, dans Senetiance, no 21. Aix-en-Provence 1987 S. 879–896.
Französisch
12542 Historia. Fierabras. Genf: [Adam Steinschaber], 28.XI.1478. 
116 Bl. [a–n⁸op⁶]. 31 Z. Typ. 1:120G.
Bl. 1 leer. Bl. 2a Cy commencent les chappitres des tiltres de leuure ſuyuant nombꝛez/ pour trouuer plus legierement la matiere  dedens compꝛinſe.  … Bl. 7b Z. 10 LE PROLOGVE.  Bl. 8a [⁸]Aint pol docteur de uerite nous dit/   toutes choſes reduites par eſcript ſont  a nrē doctrine eſcriptes. Et boece fait  mencion … Z. 14 … Ie dy cecy voulētiers/ car ſouuenteffois  iay eſte exite de la part de venerable hōme meſſire henri bolomier chanoine de lauſanne pour reduire a ſon plaiſir aulcunes  hiſtoires tant en latin cōme en romant et en aultre facon eſcrip‑​tes … Bl. 8b Z. 10 Cy cōmence le pꝛemier liure qui contient trois parties par  les chapitres ſuyuāment deſclarees.  La pꝛemiere partie du pꝛemier liure contiēt cincq chapitres  et parle du cōmencement de france/ et du roy cloys.  [³]Omme on lit es hiſtoires des troiens apꝛes la deſtruccion de troie il y auoit vng roy moult noble qui ſe diſoit francus lequel eſtoit compaignon de Eneas … Lage b Cōment le roy cloys paien eut a femme la noble clotildis fil… Endet Bl. 115b Z. 20 et eſcouter de leuure en ce liure compꝛiſe.  [³]Omme iay dit au cōmencemēt de leuure pꝛeſente les  eſcriptures et fais aulcuns ont eſte reduis en eſcript  pour en eſtre memoire … Bl. 116a Et ainſi eſt que a la poſtulacion et requeſte du deuāt nōme venerable hōme meſſire henry bolomier chanoyne de lauſenne ay  eſte inſite de luy tranſlater et reduie en pꝛoſe francoiſe la matiere deuant deſduite tant cōe il touche le pꝛemier et le tiers liure  ie les ay pris er extrais dung liure  ſe dit miroir hiſtoꝛial pour  la plus grant partie/ … Z. 18 … A laquelle puiſſent finablemēt  paruenir tous ceulx qui voulentiers le liront oꝛront ou feront  lire AMEN. Deo gracias.  Cy finiſt le rōmant de fierabꝛas le geant Impꝛime  a geneue Lan de grace Mil.cccc.lxxviij. le  .xxviije. iour  de nouembꝛe.  Bl. 116b leer.
Vorlage: Brussel BR (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 64.
HC 7086. Kaufmann-Nabholz 30. Lökkös: Impr.Genève 4. Bechtel F-70. CBB 1484 u.Suppl. Pell 4800. ISTC if00167700.
Brussel BR. Chantilly MConde. Crema BCom (Bl. 166 fehlt). Genève BPU. Paris Arsenal, BN (2 Ex., davon 1 def.).
12543 Historia. Fierabras. Genf: Simon Du Jardin, [um 1480]. 
112 Bl. [a–o⁸]. 30–31 Z. Typ. 1:122G, 2:120G.
Bl. 1 leer. Bl. 2a [⁷]Aint ol docteur de verite nous dit que  toutes choſes reduictes par eſcript ſont a  nrē doctrine eſcriptes. … Bl. 2b Z. 9 Cy cōmencent les chapitres des tiltres de loeuure ſuyuant  nōbꝛez/ … Bl. 7a [⁷]Omme on lit es hiſtoires des troyens apꝛes la deſtruction de troye … Lage b ſoꝛ a aūrelien le meſſagier du roy cloys En peu de temps apꝛes le  … Endet Bl. 111b Z. 12 … A laquelle puiſſent finablement paruenit tous ceulx qui voluntiers le liront oꝛront ouferont lire. .AMEN.  Explicit/ Fierabꝛas ꝑ Symon  du Iardin a geneue/  Bl. 112 leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63.
C 2502. Kaufmann-Nabholz 41. Lökkös: Impr.Genève 13. Bechtel F-71. Pr 7810. BMC VIII 368.IB 38425. ISTC if00167750.
Chantilly MConde. London BL.
12544 Historia. Fierabras. Genf: Louis Cruse, 13.III.1483. 
110 Bl. a–n⁸o⁶. 33 Z. Typ. 2:119G. Init. a (DrM Ia, Meyer: DrVM 13). 52 Hlzs., dar. 3 Wdh. DrM IV.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. a.jj. [⁶]Aint pol docteur de verite nous dit que toutes cho‑​ſes reduictes par eſcript ſont a nouſtre doctrine  eſcriptes. … Bl. 2b Z. 7 Cy commencent les chapitres des tiltꝛes de loeuure ſuyuammēt  nombꝛez/ … Bl. 6a (C)Omme on liſt es hiſtoires des tꝛoyēs as  la deſtruction de tꝛoye … Sign. b [³]Prez que la royne eut oy le roy qui ſeſtoit conuerti en la foy  … Endet Bl. 109b Z. 14 … A laquelle puiſſent finablemēt  paruenir tous ceulx qui voluntiers le liꝛont oꝛront ou feront lire.  Cy finiſt Fierabꝛas Impꝛime a geneſue Par maiſtre Loys Garbin bourgois de la dicte cite Lan mil.cccc.lxxxiij. et Le  .xiij. iour du  moys de Mars. Deo gracias Amen.  Bl. 110a DrM  Bl. 110b leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63. Res.Publ. Unit 65.
C 2503. Schr 3977. Kaufmann-Nabholz 56. Bechtel F-72. Lökkös: Impr.Genève 39. Pr 7811. BMC VIII 365.IB 38431. ISTC if00167800.
London BL.
12545 Historia. Fierabras. Lyon: Guillaume Le Roy, 16.XI.[1484(?)]. 
116 Bl. a–n⁸op⁶. 32–33 Z. Typ. 3:125G. Min. f. Init. 53 Hlzs., dar. 3 Wdh.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. a.ii. (ſ)Aint pol doctoꝛ de verite noꝯ dit que toutes choſes  reduites par eſcript ſont a noſtre doctrine eſcriptes  … Bl. 2b Z. 5 Cy commencent les chapitres des tiltres de loeuure ſuyuammēt nōbꝛes … Bl. 6b (c)Ommēt on liſt es hiſtoires des troyens apꝛes la deſtruction de troye … Sign. b aurelien va veoir le diffinement des gens du roy il commenca  … Endet Bl. 115b Z. 27 … A lalle puiſſent finablement  paruenir toꝯ ceulx qui voluntiers le liront oꝛront ou feront lire.  Cy finiſt Fierabꝛas impꝛime a lyon par maiſtre Guillaume  le roy Le  .xvi. iour du moys de Nouembꝛe Deo gracias Amen  Bl. 116a Hlzs.  Bl. 116b leer.
Vorlage: Liège BU (Mikrofilm).
Zur Datierung vgl. BMC VIII S. 237.
Claudin III 73. CBB 1483. ISTC if00167900.
Liège *BU. Paris BN (def.).
12546 Historia. Fierabras. Lyon: Guillaume Le Roy, 5.VII.[1485(?)]. 
108 Bl. a–m⁸no⁶. 36–37 Z. Typ. 4:200G, 5:108/109G. Meist Min. f. Init. 53 Hlzs., dar. 5 Wdh.
Tit. Hlzs., darin Fierabras.  Bl. 2a m. Sign. a.ii. [⁶]Aint paul docteur de verite nous dit que tou‑​tes choſes reduytes par eſcript ſont a noſtre  doctrine eſcriptes. … Bl. 2b Z. 3 Cy commencent les chapitres des tiltres de loeuure ſuyuā‑​ment nōbꝛez … Bl. 7a (c)Omme on lit es hyſtoires des troyēs apꝛes la  deſtruction de tꝛoye … Sign. b eſt dit. mais Il nen voulut riens ouyr ne faire Quāt ce filz fut  … Endet Bl. 107b Z. 34 … A lalle puiſſēt finablemēt  paruenir tous ceulx  voluntiers le liront oꝛront ou front lire.  Cy finiſt Fierabꝛas Impꝛime a lyon par maiſtre Guillaume  le roy. Le cincquieſme Iour du moys de Iuillet Deo gratias.  Bl. 108a Hlzs.  Bl. 108b leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Zur Datierung vgl. BMC VIII S. 237.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63. Res.Publ. Unit 66.
H 7085. Claudin III 74. Bechtel F-74. BMC VIII 237.IB 41525. ISTC if00167850.
London BL.
12547 Historia. Fierabras. Lyon: Guillaume Le Roy, 20.I.14
86
87
116 Bl. a–n⁸op⁶. 33 Z. Typ. 5*:111G. Init. k. Häufig Min. f. Init. 52 Hlzs., dar. 7 Wdh.
Bl. 1 leer. Bl. 2a m. Sign. aii (ſ)Ainct pol docteur de verite nous dit que toutes cho‑​ſes reduictes par eſcript ſōt a noſtre doctrine eſcriptes. … Bl. 2b Z. 5 Cy cōmēcent les chapitres des tiltres de loeuure ſuyuāment  nōbꝛes … Bl. 6b (c)Omment on liſt es hiſtoires des troyens apꝛes la deſtruction de troye … Sign. b aurelien va vroir le diffinement des gens du roy il commenca  … Endet Bl. 115b Z. 27 … A la quel‑​le puiſſent finablement paruenir tous ceulx qui voluntiers le li‑​ront oꝛront on feront lire.  Cy finiſt Fierabꝛas impꝛime a lyon par maiſtre guillau‑​me le roy le  .xx. iour de ianuier  .M.CCCC.lxxxvi.  Bl. 116a Hlzs.  Bl. 116b leer.
Vorlage: Cologny BBodmer (Mikrofilm). Wien NB (Teilmikrofilm).
Anm.  Zeilengetr. Nachdr. der Nr 12545.
HC 7088. Claudin III 72. Bechtel F-73. F75. Ce³ F-168. ISTC if00168000.
Cologny BBodmer (Bl. 1, 8 u. 116 fehlen). New York MorganL. Wien NB (Bl. 1 fehlt).
12548 Historia. Fierabras. Lyon: Jacques Maillet, 21.VII.1489. 
86 Bl. a–k⁸l⁶. 38 Z. Typ. 1:114G. Meist Min. f. Init. Leisten. 53 Hlzs., dar. 1 Wdh.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. aii (ſ³)Aint pol docteur de verite nous dit que toutes choſes reduites  par eſcript ſont a noſtre doctrine eſcriptes. … Z. 33 Cy commencent les tiltres des chapitres de leuure ſuyuāment nōbꝛez  … Bl. 5a []Omme on liſt es hyſtoires des troyens as la deſtruction de  troye … Sign. b Hlzs., daneben Leiste  (c³)Eſtuy noble charlemaine aultremēt dit charleſ le grāt lel pour  … Endet Bl. 85b Z. 32 … En laquelle puiſſent finablemēt paruenir tous ceulx  qui voluntiers le liront oꝛront ou feront lire.  Cy finiſt Fierabꝛas Impꝛime a Lyon par Iaques maillet Lan de  grace Mil.cccc.lxxxix. Le xxi. iour de iuillet. DEO GRATIAS  Bl. 86a Hlzs.  Bl.86b leer.
Vorlage: Schweinfurt BSchäfer (Einzelfotos).
H 7087. C 2504. Claudin IV 101. Baudrier XII445. Bechtel F-76. Ce³ F-169. ISTC if00169000.
Schweinfurt ehem. BSchäfer. Washington LC.
12549 Historia. Fierabras. Lyon: [Martin Havard], 20.XI.1496. 
66 Bl. a–l⁶. 1, Tab. 2 Sp. 47–48, Tab. 49 Z. Typ. 2:93G, 3:220G. Init. a, b, d, e. Min. f. Init. Rubr. δ. Leisten. 55 Hlzs., dar. 5 z.T. mehrmalige Wdh.
Tit. Hlzs., darin (F¹)ierabꝛas  Bl. 2a m. Sign. a.ii. (S)Aint pol docteur de verite nous dit que toutes choſes reduites par  eſcript ſont a noſtre doctrine eſcriptes. … Z. 30 ❡ Cy commencent les tiltres des chapitres de loeuure ſuyuamment nombꝛes … Bl. 4a Z. 18 (C)Omme on liſt des hiſtoires ōes troyens apꝛes la deſtuction de troye  … Sign. b ment content du nom deſtre dit roy. Quant le pape ouyt la demande il demanda a  … Endet Bl. 65a Z. 41 … En laquelle puiſſent fina‑​blement paruenir tous ceulx qui voulentiers le liront ou feront lire.  ❡ Cy finiſt Fierabꝛas impꝛime a lyon lan de grace mil quattrecens quatrevingtz et ſeize. Le  .xx. iour de nouembꝛe.  Bl. 65b Hlzs.  Bl. 66 leer.
Vorlage: Genève BPU. London BL (Mikrofilme).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63. Res.Publ. Unit 66.
HC 7089. Baudrier XII200. Bechtel F-77. Pr 8707. BMC VIII 326.IB 42214. ISTC if00169200.
Genève BPU (def.). London BL.
12550 Historia. Fierabras. Lyon: Pierre Mareschal und Barnabé Chaussard, 4.IV.1497. 
80 Bl. a–k⁸. 39 Z. Typ. 4:95G. Init. e, g, p. Rubr. γ. 46 Hlzs., dar. 9 z.T. mehrmalige Wdh. DrM Ia.
Bl. 1a Hlzs.  Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. aij (S¹⁰)Aint pol docteur de verite nous dit  toutes  choſes reduites par eſcript ſōt a noſtre doctrine eſcriptes. … Z. 35 ⁌ Cy cōmencēt les tiltres des chapitres de loeuure ſuyuāment nombꝛes  … Bl. 5a Z. 6 (C³)Omme on liſt es hiſtoires des troyēs apꝛes la deſtruction de troye  … Sign. b (C³)Eſtuy noble charlemaigne aultremēt dit charles le grāt. lel pour la  … Endet Bl. 79b Z. 17 … Auquel puiſſons tous paruenir. Amen.  ⁌ Cy finiſt Fierabꝛas impꝛime a lyon par Pierre mareſchal ⁊ bar‑​nabas chauſſard. Lan de grace  .M.cccc.xcvij. Le  .iiij. de auril.  DrM  Bl. 80 leer.
Vorlage: Chantilly MConde (Mikrofilm). Paris BN (Einzelfotos).
C 2505. Claudin IV 177. Baudrier XI496. Bechtel F-78. Pell 4801. ISTC if00169400.
Chantilly MConde. Paris BN (Bl. 73 u. 80 fehlen).
Englisch
12551 Historia. Fierabras, engl. Übers. William Caxton. [Westminster]: William Caxton, 1.XII.1485. 
96 Bl. a–m⁸. 2 Sp. 39 Z. Typ. 4*:100G. Init. b. Rubr. α.
Bl. 1 leer. Bl. 2aα m. Sign. aij (S³)Aynt Poul docteur of  veryte ſayth to vs that  al thynges that ben re‑​duced by wrytyng/ ben wryton  to our doctryne/ … Bl. 2bα Z. 6 (T²)Henne foꝛ as moche I  late had fynyſſled in  enprynte the book of the noble ⁊  vyctoryous kyng Arthur fyrſt  of the thre mooſt noble ⁊ woꝛ‑​thy of cryſten kynges/ … Bl. 3aα m. Sign. aiij ⁌ Here begynnth the chappters  ⁊ tytles of this book … Bl. 6aα (A³)S it is redde in thyſtoryes of the troians/ After  the dyſtructyon of the  noble cyte of Troye/ there was a  kyng … Sign. b wold taſte humanyle couena‑… Endet Bl. 95bα Z. 26 … Neuertheles who ſo  vnderſtondeth wel the lettre/ ſhal  wel compryſe myn endencyon/  by which he ſhal fynde nothyng  but moyen foꝛ to come to ſalua‑​coon/ To the whyche may fynably come alle they that wyllyn‑​gly rede/ oꝛ here/ oꝛ do thys book  to be redde. Amen  ⁌ And by cauſe I wylliam  Caxton was deſyred ⁊ requyred  by a good and ſynguleꝛ frende  of myn/ Maiſter wylliam dau‑ β leney one of the treſorers of the  jewellys of the noble ⁊ mooſe  cryſten kyng/ our naturel and  ſouerayn loꝛd late of noble me‑morye kyng Edward the fourth  on whos ſoule jheſu haue mercy  To reduce al theſe ſayd hyſto‑​ryes in to our englyſſhe tongue  … Z. 22 … the  whyche. werke was fynyſſed  in the reducyng of hit in to en‑​glyſſhe the xviij day of juyn the  ſecond yere of kyng Rychard  the thyrd/ And the yere of our  loꝛd M CCCC lxxxv/ And  enprynted the fyrſt day of de‑​cembre the ſame yere of our loꝛd ⁊ the fyrſt yere of kyng Harry  the ſeuenth/  ⁌ Explicit ꝑ william Caxton  Bl. 96 leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 48. London BL (IISTC). London BL (Digitalisat).
HC 4521. Duff 83. Pollard-Redgrave² 5013. Needham: Printer Cx 81. Pr 9659. Brit.Libr.Cat. 59 S. 7.IB 55090. ISTC ic00204800.
London BL. Windsor Castle RL (Fragm. 1 Bl.).
Italienisch
12552 Historia. Fierabras, ital. [Florenz: Jacopo di Carlo und Pietro de Bonaccorsi, um 1487/89]. 
70 Bl. a–h⁸i⁶. 32 Z. Typ. 3:96R. Init. b. Rubr. α.
Tit. ⁌ EL CANTARE DI FIERA‑​BRACCIA ET VLIVIERI  Bl. 2a m. Sign. a2 (A³)Ltiſſimo idio padre & ſignore  uo cominciar un bel dir dilectoſo  di Carlo mano uiuo dire il uigore  … Z. 23 chiamato fu il forte re Fierabraccia  ſto fu ſancto & pio ognhuomo il ſcaccia  … Sign. b Luno brando chiama per nome palmie  … Endet Bl. 68b Z. 23 cioe in quella ſancta & magna gloria  al uoſtro honore fornita e queſta ſtoria  Finito il libro del Re Fiera­braccia  & Vliuieri. Deo gratias  Amen  Comincia il padilion del re Fierabraccia  Bl. 69a ⁌ In quattro parti un padiglion diſteſo … Endet Bl. 69b Z. 32 muoia Scipione con ſua compagnia  Bl. 70a Z. 1 ⁌ Finito el padiglion del Re Fierabraccio  Bl. 70b leer.
Vorlage: Roma BCorsin (Mikrofilm).
H 7090. R 1518. Rhodes: Firenze 300. IGI 3878. ISTC if00167500.
Roma BCorsin.
Spanisch
12553 Historia. Fierabras, span. [Toledo: Peter Hagembach, um 1500]. 
40 Bl. a–e⁸. 31 Z. Typ. 1:104G, 2:150G. Init. b, c. Rubr. γ.
Bl. 1 unbekannt. Bl. 2a m. Sign. aij (S)Enoꝛes agoꝛa eſcuchad:  ⁊ oyredes vn cuēto muy marauillo‑​ſo  deue ſer oydo aſi como fallamos  ē las eſcrituras ātiguas ꝑa tomar el  hōbꝛe fazaa de no creer las coſas tā  ayna faſta  ſepays la ꝟdad ꝑa nunca  dexar alto hōbꝛe: o alta muger ſin guarda vn dia.  Acaeſcio que el rey Carlos mayes de frācia … Sign. b unbekannt. Bricht ab Bl. 38b Z. 31 ſu buen hueſped de vinoga ⁊ enbio poꝛ el con vn men  Bl. 39 u. 40 unbekannt.
Vorlage: Barcelona BCatal (Mikrofilm).
Haebler 120.5. Vindel: Arte tip. VI 137.43. Norton: Cat.Spain 1015. IBE 1487. IBEPostinc 74. ISTC ic00204850.
Barcelona BCatal (Fragm. Bl. 2–7 u. 10–38).
11 Sp.159a Historia. Fierabras, span. Barcelona. 
H 4520. PA IX 212.14b. Haebler 120. Vindel: Arte tip. VIII 131.157(1).
Nicht nachweisbar. Wohl nach 1500.
La figliola del mercadante
Schwankerzählung in 34 ottava rima. Das Motiv von der weltfremd erzogenen schönen Tochter eines Kaufmanns ist in der volkssprachigen Literatur jener Zeit weit verbreitet, im 16. Jh. z.B. bei Martin Montanus.
Ausg. von Hermann Varnhagen in: Italienische Kleinigkeiten. A. Tobler zum 60. Geburtstag. Halle 1895 S. 7–25.
Vgl. Varnhagen: Erlangen S. 43–45. — Lommatzsch I S. 17. — Morpurgo 515.
12554 Historia. La figliola del mercadante. [Florenz: Drucker des Vergilius (C 6061), um 1490]. 
4 Bl. [a]. 34–35 Z. Typ. 1:110R. Init. a.
Bl. 1a (A²)L nome Sia di Criſto benedicto  et della ſua madre uergine maria  con cio ſia coſa che collo intellecto  … Endet Bl. 4b Z. 29 e ſanza zufolare e fecion poi  queſto e finito per lamor di uoi.  Qui e finita La nouella della figliuola  Del Mercatante 
Vorlage: Paris BN (Kopie).
Pell 8494. CIBN N-163. ISTC if00170200.
Paris BN.
12555 Historia. La figliola del mercadante. [Florenz: Antonio Miscomini, nicht nach Mai 1494]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 32 Z. Typ. 5:88R. Init. b. Rubr. α. 3 Hlzs.
Bl. 1a La nouella della figluola del mercatante che ſi fuggi la prima  ſera dal marito per non eſſere impregnata  α (A²)L nome ſia di xo benedecto  et della madre uergine Maria  con cio ſia coſa che cō lo intellecto  … Endet Bl. 4aβ Z. 7 et ſanza zufolare e fecion poi  queſto e/ finito per amor di uoi  U. d. Sp. ⁌ Finita e/ la nouella dela figliuola  del mercatante  Bl. 4b leer.
Vorlage: Erlangen UB (Mikrofiche).
Zur Datierung vgl. BMC VI S. 635–636.
Faks. hrsg. von Hermann Varnhagen. Erlangen 1909
Sander 2711. Pell 8495. ISTC if00170250.
Chantilly MConde. Erlangen *UB.
Florindo e Chiarastella
Versnovelle in 96 ottava rima. Die Geschichte vom Bauernsohn Florindo, der König von Spanien und Gatte der Königstochter Chiarastella wird, bleibt über Jahrhunderte beliebt und erfährt u. a. eine Dramatisierung durch Lope de Vega.
Vgl. Varnhagen: Erlangen S. 51–52. — Lommatzsch I S. 14 u. 88–90.
12556 Historia. Florindo e Chiarastella. [Modena: Dominicus Roccociola, um 1487/91]. 
6(?) Bl. A⁶(?). 2 Sp. 36 Z. Typ. 1:92G.
Bl. 1 u. 2 unbekannt. Bl. 3aα m. Sign. Aiij Z. 2 e ſempꝛe lo teneuan per la gona  dicendo inſieme quei duo vechi acoꝛti  come tu ſei partito nui ſian moꝛti  De nō voler che nui moꝛiamo anchoꝛa  … Bricht ab Bl. 4bβ Z. 33 Fuui anchoꝛ Filoſtallo re di caſtiglia  e ſua ſoꝛella ditta Luciana  con tutti i ſuoi baron e ſua famiglia  coſtui ſcontrando la dama ſopꝛana 
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Anm.  Das Fragment umfasst die Oktaven 31 Z. 6 – 65 Z. 4.
Pr 7206. BMC VII 1065.IA 32285. ISTC if00228300.
London BL (Fragm. Doppelbl. A3/A4).
12557 Historia. Florindo e Chiarastella. [Venedig: Manfredus de Bonellis, um 1494]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 48 Z. Typ. 1*:66G. Eine weitere got. Type ca. 100G. Init. d.
Bl. 1a Floꝛindo e chiaraſtella.  α (O³) gloꝛioſo re celeſtiale  infinita ſapientia pe eno.  o creatoꝛe del tutto vľe  … Endet Bl. 4bβ Z. 47 che ci voglia far ſalui tutti quanti  E colocarne in ciel fra li ſoi ſanti. 
Vorlage: Wolfenbüttel HerzogAugustB (Mikrofilm).
Borm: IG 1355. ISTC if00228400.
Wolfenbüttel *HerzogAugustB.
12558 Historia. Florindo e Chiarastella. [Rom: Johann Besicken und Andreas Fritag, um 1496]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 48 Z. Typ. 4:71G. Init. h.
Bl. 1a La hiſtoria di Florindo.  α (O²) Gloꝛioſo Re celeſtiale  o īfinita ſapiētia o patre eterno  o creatoꝛe de tutto vniuerſale  … Endet Bl. 4bβ Z. 47 che ci voglia far ſalui tutti quāti  e collocarne in cielo fra li ſoi ſanti  U. d. Sp. Finiſce lyſtoria di Florindo. 
Vorlage: Erlangen UB (Mikrofiche).
Faks. hrsg. von Hermann Varnhagen. Erlangen 1907.
Rhodes: Firenze 312. ISTC if00228450.
Erlangen *UB.
12559 Historia. Florindo e Chiarastella. [Rom: Eucharius Silber, um 1500]. 
8 Bl. a⁸. 2 Sp. 32 Z. Typ. 6:92G, 11:146G. Rubr. ζ. 1 Hlzs.
Tit. Florindo e Chiaraſtella  Hlzs.  Bl. 2aα ⁌ O gloꝛioſo re celeſtiale  o īfinita ſapiētia o padre eterno  o creatoꝛe de tutto vniuerſale  … Endet Bl. 7bβ Z. 31 che ci voglia far ſalui tutti quanti  e collocarne iuſieme fra li ſoi ſanti  Finis  Bl. 8 leer.
Vorlage: Roma BCasanat (Mikrofilm).
Reproduktionen: Roma BCasanat (IISTC).
R 916. Sander 2800. IGI 3999. ISTC if00228500.
Roma BCasanat.
Florio e Biancifiore
Das 135 ottava rima umfassende anonyme Cantare entstand in der 1. Hälfte des 14. Jhs und basiert auf der französischen Versdichtung „Floire et Blancheflore“, deren erste Fassung in der Mitte des 12. Jhs entstand. Die Texte variieren geringfügig.
Giovanni Boccaccio bearbeitete diesen Stoff unter dem Titel „Filocolo“ (GW 4462–4471), nach dem auch die deutsche Fassung entstand.
Ausg. von Vincenzo Crescini. Bologna 1889. 1899. — A. Balduino in Cantari del Trecento. Milano 1970 S. 37–137.
Vgl. Verf.Lex.² II 744–747. — Varnhagen: Er­lan­gen S. 35–37. — Lommatzsch I S. 28–29 u. 94–96. — Ertzdorff S. 95–98. — Altamura in Biblion 1(1947) S. 92–133. — Cacciaglia in Zeitschrift für romanische Philologie 80(1964) S. 241–255.
12560 Historia. Florio e Biancifiore. Neapel: [Matthias von Olmütz], 1481. 
22 Bl. [ab⁸c⁶]. 26–27 Z. Typ. 2:116R. Min. f. Init. 2 Hlzs.
Bl. 1a leer. Bl. 1b Hlzs., darin Florio Biancofiore  Bl. 2a (d)Onne e ſigniori uoglyoue pregare  chel mio dicto ſia bene ſcoltato  ca io ve uoglio dicere e contare  ora me intenda chiūca e namorato  como naſcio Florio e Biancofiore  … Z. 7 Vno caualeri di roma anticamente  ſi preſe per muglyere vna pocella  illo era richiſſimo e potente  … Lage b appella lo iudicio damnato  … Endet Bl. 21b Z. 17 venuto fo de roma imperatore  cento anni uippe florio e biancofiore  Laudato ne ſia criſto omnipotente  Et tucti me perdonati o bona gente  Qua finiſſe la hiſtoria de Florio e  Biancofiore ſtampata a Napoli.  Anno. domini M.cccc.lxxxi.  Bl. 22a Como Biancofiore fo uenduta ſula naue.  Hlzs.  Bl. 22b leer.
Vorlage: Napoli BN (Mikrofilm).
R 520. Sander 2810. Fava 198. IGI 4000. ISTC if00228600.
Napoli BN.
12561 Historia. Florio e Biancifiore. [Florenz: Bartolomeo de Libri], 14.XI.1485. 
18 Bl. a⁸b¹⁰. 32 Z. Typ. 1:97R. Rubr. α.
Tit. FLORIO ET BIANCIFLORIO  Bl. 1b ⁌ Vn caualier di roma anticamente  preſe per moglie una gentil donzella  chera molto riccha & molto poſſente  … Sign. b Et luna diſſe all altra in ueritade  … Endet Bl. 18b Z. 7 & poi di roma fu electo imperadore  & gran tempo ſtette con biancifiore  Finito fiorio & biancifiorio a di  .xiiii.  di nouembre  .M.cccc.lxxxv. 
Vorlage: Palermo BN (Mikrofilm).
HR 7189. Rhodes: Firenze 313. IGI 4001. ISTC if00228650.
Palermo BN.
12562 Historia. Florio e Biancifiore. [Florenz: Drucker des Vergilius (C 6061)], 11.V.1490. 
20 Bl. ab⁸c. 28 Z. Typ. 1:110R. Init. a.
Bl. 1a m. Sign. ai FLORIO ET BIANCIFLORIO  (V³)N chaualier di roma anticamente  preſe ꝑ moglie una gentil donzella  cra molta riccha e molto poſſente  … Sign. b Il duca lo fece tutto diſarmare  … Endet Bl. 20b Z. 3 et poi di Roma fu ellecto imperadore  et gran tempo ſtete con Biancifiore  FINITO IL CANTARE DI  FLORIO ET BIANCIFIORE A DI XI DI  Mapgio Mcccclxxxx. 
Vorlage: Roma BCorsin (Mikrofilm).
Accurti I 64. Rhodes: Firenze 314. IGI 4002. ISTC if00228700.
Roma BCorsin.
11 Sp.162a Historia. Florio e Biancifiore. 1490. 
H 3302.
Nicht nachweisbar. Wahrscheinlich identisch mit der vorhergehenden Nr (PA IV 52.425).
12563 Historia. Florio e Biancifiore. [Rom: Stephan Plannck(?) , nicht nach 1491]. 
6+? Bl. [a⁶+?]. 36 Z. Typ. 1:86G.
Anfang unbekannt. Bl. 2a Z. 1 illo era richiſſimo e potente  de auro e de auere e de multe caſtella  … Bricht ab Bl. 5b Z. 35 Altiſſima Regina incoꝛonata  che ſi aduocata deli peccaturi 
Vorlage: Nördlingen K (Einzelfotos).
Zur Datierung vgl. Hobson in Mélanges d’histoire de la reliure offerts à Georges Colin. Bruxelles 1998 S. 87–99.
Anm.  Das Fragment umfasst die Oktaven 1 Z. 3 – 37 Z. 2.
ISTC if00228710.
Nördlingen K (Fragm. 2 Doppelbl. A2/A5 u. A3/A4).
12564 Historia. Florio e Biancifiore. [Italien, um 1500]. 
6 Bl. [a⁶]. 2 Sp. 44 Z. Typ. 73G. 1 Rubr.
Bl. 1a Floꝛio e Bianza Fioꝛe chiamata  α ☞ Done e ſignoꝛi vi volio gare  Chel mio dicto ſia bē ſcoltato  … Z. 8 Vno caualere di roma anticamente  Si pꝛeſe per moliere vna poncella  Ello era richiſſimo e potente  … Endet Bl. 6bβ Z. 42 Venuto fo de roma imperatore  Cento anni viue floꝛio e biāza fio­ꝛe  ☞ Finis 
Vorlage: Wolfenbüttel HerzogAugustB (Mikro­film).
Anm.  Die Type entspricht in Maß und Majus­kel­formen der Type 1* des Rainald von Nimwegen in Venedig. Einzelne Minuskelformen weisen aber mar­kan­te Abweichungen auf.
Borm: IG 1356. ISTC if00228720.
Wolfenbüttel *HerzogAugustB.
12565 Historia. Florio e Biancifiore. [Rom: Johann Besicken und Martin von Amsterdam, um 1500]. 
12 Bl. ab⁶. 2 Sp. 32 Z. Typ. 7:87G, 8:106G. Init. h, m. 8 Hlzs., dar. 1 Wdh.
Bl. 1a Dio damoꝛe   Bianchifioꝛe   Floꝛio.  Hlzs.  (D)Onne e ſignoꝛi voglioui pꝛegare  chel mio dicto ſia ben aſcoltato  … Bl. 1bα (V²)N caualier di Roma ātichiaēte  pꝛeſe per moglie vna donzella  chera molto richa e poſſente  … Sign. b Vn gioꝛno ſtando Floꝛio nel palazo  … Endet Bl. 12b Z. 7 ⁊ poi di Roma fu decto imperadoꝛe  ⁊ gran tempo viſſe con biancifioꝛe  Finis. 
Vorlage: Roma BCasanat (Mikrofilm). El Escorial RB (Teilkopie).
Reproduktionen: Roma BCasanat (IISTC).
HR 7188. Sander 2811. 2812. IBE 2917. IGI 4003. ISTC if00228750.
El Escorial RB (Bl. 7–12 fehlen). Roma BCasanat.
12566 Historia. Florio e Biancifiore. [Rom: Johann Besicken und Martin von Amsterdam, um 1500]. 
12 Bl. ab⁶. 2 Sp. 40 Z. Typ. 4:71G, 10:104G. Init. h, m. 8 Hlzs., dar. 1 Wdh.
Bl. 1a Dio damoꝛe   Bianchifioꝛe   Floꝛio  Hlzs.  (D)Onne e ſignoꝛi voglioui pꝛegare  chel mio dicto ſia ben aſcoltato  … Bl. 1b leer. Bl. 2aα (V²)N caualier di Roma antichamēte  pꝛeſe per moglie vna donzella  chera molto richa e poſſente  … Sign. b Et poi miſſe mano a vn coꝛtello  … Endet Bl. 12aα Z. 7 ⁊ poi di roma fu electo imperadoꝛe  ⁊ gran tempo viſſe con Biancifioꝛe  Finis  Bl. 12b leer.
Vorlage: Erlangen UB (Mikrofiche).
Sander 2813. ISTC if00228760.
Erlangen *UB.
12567 Historia. Florio e Biancifiore. [Rom(?), nach 1500(?)]. 
12 Bl. AB⁶. 2 Sp. 32 Z. Typ. ca.82R, ca.111R. 1 Init. 2 Rubr. 8 Hlzs., dar. 1 Wdh.
Bl. 1a Dea damore. Bianchafiore. Flo­rio.  Hlzs.  (D²)Onne e ſignori uoglioui pre­ga­re  Chel mio dicto ſia ben aſcoltato  … Bl. 1bα (V³)N caualier di roma an­ti­ca­mē­te  preſe per moglie una dōcella  chera molta richa e poſſente  … Sign. b Vn giorno ſtando Florio nel Palazo  … Endet Bl. 12b Z. 7 & poi di Roma fu decto Imperatore  & gran tempo uiſſē con Bianchafiore 
Vorlage: Sevilla BColomb (Mikrofilm).
Sander 2814. IBE 2918. ISTC if00228780.
Sevilla BColomb.
11 Sp.164a Historia. Florio e Biancifiore. [Florenz: für] Piero Pacini. 
C 2542. Sander 2816. Brit.Libr.Cat. 110 S. 363. ISTC if00228790.
Wegen der Typen nach 1500.
Storia nuova dei Francesi e degli Inglesi
Versdichtung in 16 ottava rima, Ende des 15. Jhs entstanden.
Vgl. Dizionario S. 1014.
12568 Historia. Storia nuova dei Francesi e degli Inglesi. [Venedig: Petrus de Piasiis, um 1486]. 
1 Bl. eins. bedr. 250 × 151 mm. 3 Sp. 53 Z. Typ. 5:92G.
Z. 1 Hiſtoꝛia noua delli franceſi: ⁊ delli Ingleſi: ⁊ come il Re dingilterra ha rotto gli franceſi ⁊ moꝛti infinite gente: ⁊ pꝛeſi gran maeſtri a nome per nome: ⁊ lexercito duna ⁊ del al‑​tra parte ⁊ altra coſa de nouo come intenderite.  Sp. 1 ✠ Li han pur dato ſchacho  darunter eingerückt mato  li potēti e bon īgleſi  che guaſchoni con franceſi  … Endet Sp. 3 Z. 49 bon botini e bon pꝛeſoni  li ingleſi hano guadagnato  li han pur.  Finis. 
Vorlage: Bergamo BCiv (Kopie).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 53.
IGICorr 4071A. ISTC ih00283500.
Bergamo BCiv.
Galien le Retoré
„Galienus redivivus“, „Galien Restauré“, Bearbeitung eines Heldengedichts aus dem 14. Jh., das sich auf den Epenzyklus um Garin de Monglane zurückführen lässt. Geschildert werden die Abenteuer des Galien, Sohn des Olivier, einer der zwölf Paladine Karls des Großen, und der Tochter des Kaisers von Byzanz.
Ausg. von E. Stengel. Marburg 1890.
Vgl. Doutrepont S. 103–108. — Woledge Nr 63. — Poiron, Daniel: Le moyen âge. Vol. 2: 1300–1480. Paris 1971 S. 285.
12569 Historia. Galien le Retoré. Paris: Antoine Vérard, 12.XII.1500. 
120 Bl. A–V⁶. Gez. [5]f.vi–f.Cxx. 36 Z. Typ. 7:114G. Init. a. 26(?) Hlzs., dar. Wdh. KolTit.
Tit., xylogr. Galien Rethoꝛe nouuellet  Impꝛime a paris.  Bl. 2a m. Sign. Aii Senſuit la table Du noble et hardy cheualier  galyen rethoꝛe filz au vaillant ⁊ bien renom‑​me oliuier de vienne per de france.  Et pꝛemierement.  … Tab. endet Bl. 5a Z. 32 Cy fine la table de galyen rethoꝛe.  Bl. 5b Hlzs.  Bl. 6a m. Blz. f.vi Pꝛologue de lacteur ſur la declaration de ce pꝛe‑​ſent romant contenant lhiſtoire du noble cheua‑​lier galyen rethoꝛe filz du cheualereux ⁊ biē renō‑​me oliuier de vienne per de france/ lequel legendꝛa en la fille du roy hugues a conſtantinoble en  reuenant du ſaint voyage de hieruſalem.  (P²)Our eſmouuoir ⁊ ſuſciter les cueurs ⁊ nobles couraiges De tous  vaillans/ … Z. 25 … ay pꝛopoſe Deſcrire ⁊ rediger a memoire vulgaire les  faitz ⁊ vertueuſes cheualeries du fidele ⁊ loyal cheualier galyen rethoꝛe  … Bl. 9a m. Sign. Ci u. Blz. f.vii Hlzs.  (A²)Lhonneur du benoiſt roy ieſus qui en la ſaincte croix fut cloue ⁊ qui  eut ſon digne ⁊ pꝛecieux coſte fendu pour nous racheter des peines  denfer vous vueil racompter vne moult belle hyſtoire … Sign. c ſe leuerent ⁊ ſe mirent a chemin vers conſtantinoble. Et quant ilz eurent  … Endet Bl. 119b Z. 19 … et tous ſes parens ⁊ amys ſen alerent en leurs pais malcōtans du roy charlemaigne. Icy fineray lhiſtoire et le noble romant de  galyen rethoꝛe … Z. 32 … et conſe  quēment a toute la court ſupernaturelle du royaume de paradis. Amen  Bl. 120a m. Blz. f.Cxx quer nDf  Cy fine le romant de galyen rethoꝛe auec les batailles faictes a ronceuaulx par la trahiſon de gannes per de france auec ſa miſerable executiō  faicte de par lempereur charlemaige aux pꝛez de ſaint martin a laon en lānoys. Nouuellement impꝛime a Paris le douzieſme iour de decēbꝛe. Lan  de grace milcinqcens. Pour Anthoine verard libꝛaire demourant a Paris pꝛes petit pont a lenſeigne ſaint Iehan leuangeliſte/ ou au palais au  pꝛemier pillier la ou len chante la meſſe de meſſeigneurs les pꝛeſidēs.  Bl. 120b leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm). Paris BN (Einzelfotos).
Anm.  Auch abweichend KolTit. in Rotdr. u. Bl. 5b ohne Hlzs. (BMC; z.B. Ex.London BL), Bl. S2b/S5a auch unbedruckt (Pell; z.B. Ex.Paris BN).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 74.
HC 7438. Claudin II 501. Bechtel G-32. Macfarlane 63. Pell 4980. Pr 8455. BMC VIII 94.IB 41237. ISTC ig00045500.
Chantilly MConde. London BL (Perg.), Lambeth (def.). Paris BN (Bl. 117 u. 118 fehlen).
Historia di Gentile e Fedele
11 Sp.166a Historia di Gentile e Fedele. [Italien]. 
R 938. Sander 7754(?). Bühler: Bologna 41.B.1. IGI 4197 u.Corr. ISTC ig00129900.
Wegen der Type nach 1500.
Godefroy de Bouillon
Auch Godefroi, Godefroit, Godeffroy de Boulion, Godefrey of Boloyne, Gottfried von Bullen. Seit dem 12. Jh. entwickelte sich die Vorstellung von diesem Helden als Mitstreiter Heinrichs II. im 1. Kreuzzug. Die Dichtungen entstanden seit dem 14. Jh. in mehreren Zyklen auf der Grundlage der „Historia rerum in partibus transmarinis gestarum“ des Wilhelm von Tyrus und der „Historia Hierosolymitana“ des Robertus monachus; eine belgische Kompilation bildete die Grundlage für zahlreiche verschiedene Romanfassungen seit dem 15. Jh. Vom Übersetzer Pierre Desrey erschien zu Beginn des 16. Jhs eine Versfassung. Durch die Tradition der Chanson de geste entstand die Verbindung zum „Chevalier au Cygne“ mit dem Motiv des Schwanenritters. Die bedeutendste Bearbeitung des Stoffes erfolgte später durch Torquato Tasso.
Ausg. von Frédéric A.F.T. Baron de Reiffenberg. Vol. 1.2. Bruxelles 1864, 1848.
Vgl. Doutrepont S. 48–59, 222 u.ö. — Woledge Nr 39. — Blades S. 252–253. — Debaene S. 249. — Duparc-Quioc, Suzanne: Le Cycle de la Croisade. Paris 1955. — Duparc-Quioc, Suzanne: Les poèmes du 2e Cycle de la Croisade. In: Revue d’histoire des textes 9(1979) S. 141–181. — Schehr in Bulletin de la librairie ancienne et moderne 50(1970) S. 235–241. — The Old French Crusade Cycle. Vol. 1: La Naissance du Chevalier au Cygne. Hrsg. Emanuel J. Mickel u.a. Alabama 1977.
Französisch
12570 Historia. Godefroy de Bouillon. Übers. Pierre Desrey. Paris: Le Petit Laurens für Jean Petit, 1500. 2 u.4°
196 Bl. aa–z⁊A–G⁶. 42 Z. Typ. 1:99G, 2:180G, 4*:112G. Init. c, d, e, g. 100 Hlzs., dar. 48 z.T. mehrmalige Wdh. VM (Haebler: Petit II).
Tit. La genealogie auecques les  geſtes et nobles faitz darmes du treſ pꝛeux ⁊ renomme pꝛince Godeffroy de boulion. et de ſes cheualereux freres Baudouin et Euſtace: yſſus et deſcen‑​dus de la treſ noble ⁊ illuſtre lignee du vertueux cheualier au cyne. Auecques auſſi pluſieurs aultres  cronicques et hyſtoires miraculeuſes: tant du bon  roy ſainct loys: comme de pluſieurs autres puiſſās  et vertueux cheualiers.  VM  A la rue ſainct iacque au ſigne  Du lyon dargent a paris  vous trouuerez pour petit pꝛis  Le vaillant cheualier au cygne.  Bl. 1b Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. aii Pꝛologue de laucteur ſur la declaracion de ce pꝛeſent li‑​ure Contenāt lhiſtoire miraculeuſe du noble cheualier  au Cyne … Z. 6 (A) voſtre treſ haulte treſ puiſſante et digne mageſte … Endet Bl. 2b Z. 28 tranſlate de latin en frācoys Lan de grace Mil.cccc. quatre vingtz et dixneuf Et lan  cincq centz Impꝛeſſe a paris par Iehan petit libraire demourāt en la rue ſainct Iaques  a lenſeigne du Lyon Dargent.:  Fin du Pꝛologue.:  Epigrame de laucteur ſur le contenu de ce  pꝛeſēt liure fait ⁊ narre en vers huittains.  Pꝛinces puiſſans roys et pꝛeux cheualiers  … Endet Bl. 4b Z. 25 Cy finiſſent leſditz vers huittains  Bl. 5a m. Sign. ai Comment le roy Pieron de liſle foꝛt eut a femme et eſpouſe  Matabꝛune … Z. 4 (N)Ous liſons es anciennes et autentiques croniques que iadis fut vng  noble Roy de liſle foꝛt: … Sign. b noyer et faire mourir en leur ēfance que de en aduenir vng plus grāt ſcādalle a la fin ⁊  … Endet Bl. 193a Z. 13 … En rendant  graces et ſouenges a dien noſtre ſouuerain ſeigneur: et generalement a toute la court celeſte du royaulme de paradis. Amen  La complainte de la terre ſaincte adꝛeſſate  aux pꝛinces pꝛelatz ⁊ ſeigneurs creſtiens.  Triumphans pꝛinces augmenteurs de foy  … Endet Bl. 196a Z. 29 Redarguante ceulx qui ont lachete  En bargaignant tel la cher achete  Cy finit le cheualier au Cyne auecques les faitz de  Godeffroy de boulion et de pluſieurs aultres pꝛinces ⁊  barons Impꝛime a paris: par le petit Laurens Pour  diſcrete perſonne Iehan petit libꝛaire demorant en la  rue ſaint Iacques a lenſeigne du lyon dargēt  Bl. 196b leer.
Vorlage: Wien NB (Mikrofilm).
H 3683. ISTC ig00315800.
Wien NB.
Deutsch
11 Sp.167a Historia. Godefroy de Bouillon, deutsch. Nürnberg: Jobst Gutknecht, 1479. 
C 2744. Brit.Libr.Cat. 126 S. 451. Pr II 11146.
Es handelt sich um die Ausg. Nürnberg: Jobst Gutknecht, [um 1515]. VD 16 H 5691.
12571 Historia. Godefroy de Bouillon, deutsch. [Augsburg: Anton Sorg, nicht nach 1483]. 
Anm.  Laut Buchhändleranzeige von 1483 ist eine solche Ausgabe erschienen, vgl. Burger: Buchhändleranzeigen 26.
Ex. nicht nachweisbar.
Englisch
12572 Historia. Godefroy de Bouillon, engl. Übers. William Caxton. Westminster: William Caxton, 20.XI.1481. 
144 Bl. a⁶b1–16⁸17⁶. 40 Z. Typ. 4:95G. Meist Min. f. Init.
Bl. 1 leer. Bl. 2a m. Sign. a2 (t)He hye couragyous faytes/ And valyaunt actes of  noble Illuſtrous and vertuous peꝛſonnes ben digne  to be recounted/ put in memoꝛye/ and wreton. … Bl. 4a Z. 16 (t²)Henne for to knowe the content of this book. ye ſhal playnly ſee by the table folowynge/ … Endet Bl. 10a Z. 30 Here endeth the table of the content and chapytres nombred of  this preſent book entitled the ſiege and conqueſte of Iheruſalem  by criſten men  Bl. 10b u. 11 leer. Bl. 12a m. Sign. 1 2 Here begynneth the boke Intituled Eracles/ and alſo of Gode‑​frey of Boloyne/ the whiche ſpeketh of the Conqueſt of the holy  londe of Iheruſalem/ … Z. 9 The ffirſt chapitre treateth how Eracles conquerd Perſe and  ſlewe Coſdꝛoe/ and bꝛought in to Jheruſalem the very croſſe/ ca‑​pitulo   pꝛimo/  (t)He Auncyent hyſtoꝛyes ſaye that Eracles  was a good cryſten man and gouernour of  thempyre of Rome/ … Sign. d for to ſaue them ſuffred a grete flawe to come in to the contre for  … Endet Bl. 143b Z. 31 … That  place is kept moche honeſtly foꝛ to entere and burye the kynges  vnto this day  Thns endeth this book Intitled the laſte ſiege and conqueſt of  Iheruſalem with many other hiſtoꝛyes therin compꝛyſed/ Fyrſt  of Eracles … Z. 39 … tranſlated ⁊ reduced out of ffreuſſhe in to englyſſhe  Bl. 144a by me ſymple peꝛſone Wylliam Caxton … Z. 17 … whiche boook I began in marche the xjj daye and fynyſ‑​ſhyd the vjj day of Iuyn/ the yere of our lord ​.M.CCCC.lxxxj  ⁊ the xxj yere of the regne of our ſayd ſauerayn lord kyng Edward the fourth. ⁊ in this maner ſette in foꝛme ⁊ enprynted the  xx day of nouembre the yere a forſayd in thabbay of weſtmeſteꝛ  by the ſayd wylliam Caxton  Bl. 144b leer.
Vorlage: Faks. Göttingen SUB (Mikrofilm).
Faks. Amsterdam 1973.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 48. Res.Publ. Unit 64. London BL (IISTC). London BL (Digitalisat).
HC 3684. Duff 164. Pollard-Redgrave² 13175. Needham: Printer Cx 48. Ce³ G-316 u.Suppl. CRF XII 286. Pr 9641. Brit.Libr.Cat. 135 S. 223.IB 55049. ISTC ig00316000.
Cambridge UL (2 Ex., beide def.). Glasgow UL. Göttingen *SUB (Bl. 1, 11, 29 u. 36–42 fehlen). London BL. Manchester RylandsL (def.). New Haven MedSch, UL. New York MorganL. Oxford Bodl (Fragm. 3 Bl.). Paris BU. Philadelphia RosenbachFound. San Marino HuntingtonL. Wien NB (es fehlen Bl. 1,11,18).
Niederländisch
12573 Historia. Godefroy de Bouillon, niederl. [Gouda: Drucker des Ablassbriefes von 1486] [vielmehr Drucker des Godevaert van Boloen (GW 12573) (Collacie Broeders?) auf Veranlassung von „G.D.“], [um 1488]. 
100 Bl. [a]a⁸b–o⁶pq⁶. 2 Sp. 39–40 Z. Typ. 1:98/99G. 41 Hlzs., dar. 19 Wdh. VM (Juchhoff 35).
Bl. 1a Hlzs.  Bl. 1bα Hier beghint die pꝛologhe van  der ſcoenre hiſtoꝛien herthoge godeuaerts van boloen  … Bl. 2aα Z. 5 Hier beghint die tafele des teghē  woerdighen boecs  … Endet Bl. 3bβ Z. 5 … e hoe  boudewijn van burgondien na hem  in een coninc ghecoꝛen woꝛde  Bl. 4a leer. Bl. 4b Hlzs.  Bl. 5aα m. Sign. ai In dit eerſte capittel beſcrijf mē  hoe ende waer om ons heylighe vader die paeus vꝛbanus die tweede  vermaende e verwecte met ſoeten  onderwiſe geeſtelike wareltlike etghemeen volc vā vꝛancrijc e van  anderen plaetſen tontfanghen e  aen te nemē die iheruſalēſche reyſe  teghen den toꝛken e ongelouighē  heydeneu ende ſareſinen   i. ca.  [⁶]Nt iaer ons heren  doemen ſcreef du‑​ſent e twe e tne  ghentich is gehoudē eē gheuiert ge‑​weeſt een groot cōſiliū … Sign. b een dal daert oueruloedich was vā  … Endet Bl. 100aβ Z. 36 … welken  vꝛeeſden die vā cedar vā egiptē vā  damal e vā damaſco. leyt wachar‑​mē beſloten in deſen cleynē graue  Bl. 100b VM 
Vorlage: Berlin SB (Original). Göttingen SUB (Einzelfotos).
Anm.  Zu „G.D.“ als Verleger bzw. Veranlasser vgl. Hellinga: PT I 85.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63. Res.Publ. Unit 68.
HC 3685. Conway 335. Kok: Houtsneden S. 509. 510. CA 968. Hellinga: PT I 81.II 422. ILC 1110. Ce³ G-317u.Suppl. IDL 2022. Pell 6028. VB 4899. CIBN H-163. Pr 8943. BMC IX 38.IB 47393. ISTC ig00317000.
Berlin *SB (Bl. 4, 61 u. 100 fehlen). Göttingen *SUB. Leiden BU. London BL. Paris BN. Utrecht BU. Washington LC. Wien NB.
11 Sp.169a Historia. Godefroy de Bouillon, niederl. Antwerpen: Govert Bac. 
HC 3686. Conway 341. Kok: Houtsneden S. 658. CA 969. Nijhoff-Kronenberg 0616. 4439. Hellinga: PT I 96.II 485. ILC A55. Ce³ G-318 u.Suppl. ISTC ig00318000.
Nach dem Zustand der DrM III nach 1500.
Ritter Gottfried
Jenseitserzählung des 15. Jh. in Reimpaarform in 412 Versen (Schanze: 414). In der Einleitung wird auf eine schriftliche Quelle hingewiesen.
Vgl. Verf.Lex.² VIII 98-99.
1257350N Historia. Ritter Gottfried. [Nürnberg: Friedrich Creussner, um 1497]. 
10 Bl. 22-23 Z. Typ. 2:165G, 4:87G. 1 Hlzs.
Bl. 1a leer. Bl. 1b [²I]R herren ſchweigt vnd hōꝛet zu  Ein hyſtoꝛi ich ſagen thu  Von einem ritter wol erkant  Der ſelb was her gotfryd genant  … Endet Bl.10a Z. 19 Der ritter lebt in hertikeyt  Im kloſter vertreib er ſein zeit  Bis in got nam aus dem ellent  Domit hat das gedicht ein ent  Bl. 10b leer.
Vorlage: München UB (Digitalisat).
München UB.
Der Graf im Pflug
Erzählendes Lied aus dem 15. Jh., auch unter dem Titel „Alexander von Mainz (‚Metz‘)“ verbreitet. Es basiert auf einer Mainzer Lokalsage. Das zentrale Motiv ist der Unschuldsbeweis, den die der Untreue bezichtigte Ehefrau als ein Mönch verkleidet erbringt. Der Bearbeiter der niederdt. Prosaübersetzung übernahm einen Text aus der „Weltchronik“ des Hartmann Schedel zur Geschichte der Stadt Mainz.
Ausg. von Johannes Bolte in Zeitschrift des Vereins für Volkskunde 26(1916) S. 33–42. — Heinz Mettke. Leipzig 1970.
Vgl. Verf.Lex.² III 207–209. — Debaene S. 27–31. — Schanze, Frieder: Meisterliche Liedkunst zwischen Heinrich von Mügeln und Hans Sachs. Bd 2. München 1984 S. 3 u. 258–259. (Münchener Texte und Untersuchungen. 83.) — Die deutsche Literatur. Biogr. u. bibliogr. Lexikon. Hrsg. Hans-Gert Roloff. Bd 2. Bern, Frankfurt 1991 S. 176–182.
Deutsch
12574 Historia. Der Graf im Pflug. Bamberg: [Hans Sporer], 12.XI.[14]93. 
8 Bl. [a⁸]. 30 Z. Typ. 2:96G. Init. m. Rubr. β. 1 Hlzs.
Tit., xylogr. Die hiſtori. von dem  gꝛafen in dem pflug  Hlzs.  Bl. 2a (A¹¹)Yn edler herꝛ was zu metz  geſeſſen. Alexanď alſo was  Er genant. ſein lob ſtundtt  weidt gemeſſen. ſein weib  dye was ſo wol er kannt.  … Endet Bl. 8a Z. 27 … vnd dy kuten bey ir beder grabe. ir iar getzeit  man frlich begat iungk vnd alt dy feyꝛent iren tag  Getruckt zu Bamberg Im iij vnd  .xc.  Iare hinder ſant merty.  Bl. 8b leer.
Vorlage: Paris BN (Einzelfotos).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 46.
H 7846. Gotzkowsky F 1.1. Schr 4109. Schramm XIII Abb. 303. Geldner: Bamberg 162. Pell 5289. ISTC ig00333200.
Paris BN.
12575 Historia. Der Graf im Pflug. Erfurt: Hans Sporer, [14]95. 
8 Bl. [a⁸]. 30–31 Z. Typ. 1:96G, 2:168G. Init. a. Rubr. α. 1 Hlzs.
Tit. Von dem graffen in dem pflug ge‑​ſang Weiſz vō meintz:  Hlzs.  Bl. 1b (A¹¹)Yn edler herꝛ was zu mētz  geſeſſen Alexanď alſo was  Er genant. ſein lob ſtundtt  weidt gemeſſen. ſein weib  dye was ſo wol er kannt.  … Endet Bl. 8a Z. 19 … vnd dy kuten bey ir beder grabe. ir yar gezeit  man frlich begat iungk vnd alt dy feyrent iren tag.  ⁌ Getruckt zu Erffoꝛt von meiſter hanſē  ſpoꝛer bey ſante veit zu den eynſydell Im  XCV Iare.  Bl. 8b leer.
Vorlage: Berlin SB (Original).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 64.
H 7847. Gotzkowsky F 1.2. Schr 4110. Schramm XIII Abb. 303. Hase: Sporer 3. VB 1121. ISTC ig00333300.
Berlin *SB.
Niederdeutsch
12576 Historia. Der Graf im Pflug, niederdeutsch. Magdeburg: [Simon Koch], 24.VII.1500. 
10 Bl. a⁶b. 30 Z. Typ. 1:160G, 6:90G. Rubr. β. 1 Hlzs.
Tit. De hiſtoꝛie vā alexander dē  greuē van metze wo he ie  ploge theen moſte  Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. aij ❡ Eine ſchone hiſtoꝛie van einē wolgeboꝛē  v geſtrengen herē/ her Alexander Greuē  to Metze/ wo he ouer meer in heydenſchop in  grotem iamer v elende geuangē/ v in dem  acker den plch manck anderen criſten theen  moſte/ … Z. 9 ❡ Eine clene voꝛrede van der  werdyghen ſtad Metze.  [³]n dē lande Belgyā in nedderē gallia … Bl. 2b ❡ In duſſer loffliken ſtad Metze hefft ok ghewonet ein eddel greue v here Alexander ghenomet/ de hadde eine ſere dogetſame ſtanthaftyghe vꝛouwe/ der loff ere vnde tucht/ verne  erkant/ … Sign. b nam de harpe ok to hādē/ begūde leflik ſpelen  … Endet Bl. 10b Z. 22 … Ock alle dat volck iunck v  olth/ myt groten vꝛouden alle iar ꝛe iaertyd  holden vnde begaen myt groter werdycheyt  ❡ Gedꝛucket v vulendet in der ſtad  Magdeboꝛch a auēde Iacobi ie  gnadenriken yare veffteynhundert. 
Vorlage: Berlin SB (Original).
Anm.  Ex. Wolfenbüttel Sammelband Ts 50.1 mit Suckow: Koch 31 (1), Suckow: Koch 23 (2), Suckow: Koch 24 (3), Suckow: Koch 17 (4), Suckow: Koch 40 (5), Suckow: Koch 41 (6), Suckow: Koch 36 (7), Suckow: Koch 38 (8), Suckow: Koch 37 (9), Suckow: Koch 39 (10).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 64.
Gotzkowsky F 1.3. Borchling-Claussen 326. Schr 3141. Schramm XII Abb. 394. Suckow: Koch 41. VB 1494.5. Borm: IG 1163. ISTC ig00333400.
Berlin *SB (Bl. 1 fehlt). Wolfenbüttel *HerzogAugustB.
Der Graf von Savoyen
Graf von Soffey, erzählendes Lied aus dem 14. Jh. über Trennung und Wiederfinden eines Ehepaares. Um 1480 schuf Samuel Karoch von Lichtenberg eine Prosafassung.
Ausg. von Reinhold Stahl u. Erich Steinthal. Berlin 1922. (Officina Serpentis.). — Johannes Erben in Ostmitteldeutsche Chrestomathie. Berlin 1961 S. 74–91. (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Veröffentlichungen des Instituts für deutsche Sprache und Literatur. 24.)
Vgl. Verf.Lex.² III 217–219. — W. Bousset in Göttingische Gelehrte Nachrichten. Phil.-hist. Klasse 1916 S. 469–551.
12577 Historia. Der Graf von Savoyen. [Würzburg: Georg Reyser, um 1495]. 
6 Bl. [a⁶]. 29 Z. Typ. 1:112G, 4:180G. 1 Hlzs.
Bl. 1a Hlzs.  Bl. 2a Im langen don regenpogens.  Es ſagt die geſchꝛift/ es ſey geſeſſen/ ein edler graff  ď waſz gewaltig vnd reich/ voꝛ ſchandē was er wol  behut/ in einem land das heiſt ſoffey mit namen.  … Endet Bl. 6a Z. 24 … das iſt das beſt/ das ich  euch gewuntſchen kan. do ſaſſen ſye vil manig joꝛ  in hohen eren als ſy voꝛ hetten gethan.  Bl. 6b leer.
Vorlage: Berlin SB (Original).
C 5549. Schr 4111. Schramm XVI Abb. 876. VB 2689. ISTC is00612150.
Berlin *SB.
12578 Historia. Der Graf von Savoyen. Erfurt: Hans Sporer, nach 10.VIII.1497. 
6 Bl. [a⁶]. 29–32 Z. Typ. 1:96G, 2:168G. Init. c, d, e. Rubr. β. 1 Hlzs.
Tit. (D¹)y hiſtory des grafen von ſoffey  In des regenpogen langen don :.:  Hlzs.  Bl. 1b Das. Erſt. geſecz  (E³)S ſagt dy geſchrifft es ſy geſeſſen ein  Edler graf der was gewaltig v rich  … Endet Bl. 6a Z. 13 do ſaſſen ſy vil manig jar. jn hochen eren alls ſy  vor heten geton. das helf vns got :.: A.m.e.n.  Tauſſent. virhundert. vnd. vij. vnd xCo. Iare  nach. der gebuꝛt vnſers heꝛren. fr war. zu erefort. von meiſter hanſſen buchdrucker bey ſant  Pauls. pfar. fein. hat getruckt vnd vollent ditz  bchliē nach Lorenty. Nun ref wir an maꝛia  Die reinen. maiet das ſy vns beht vor leidt.  Bl. 6b leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
C 3030. Schr 4112. Schramm XIII Abb. 306. Hase: Sporer 10. Pr 3105. BMC II 592.IA 12644. ISTC is00612250.
London BL.
12579 Historia. Der Graf von Savoyen. Erfurt: Hans Sporer, 10.XI.1499. 
6 Bl. 〈c〉⁶. 29–32 Z. Typ. 1:96G, 2:168G. Init. c, d, h. Rubr. α. 1 Hlzs.
Tit. (D¹)y hiſtory des graffen vō ſoffay  In des rehenbogen langen don ::  Hlzs.  Bl. 1b Das: Erſt: geſecz:  (E³)S ſagt dy geſchrift es ſy geſeſſen ein.  edler graf der was gewaltig v rich.  … Endet Bl. 6a Z. 13 do ſaſſen ſy vil menig iar. in hochē eren alls ſy  vor heten geton. Des helf vns got. awch. a  Tuſſet. vir. hundert. vnd. ix. vnt l.xxxx. Iare  nach. der. geburt. vnſers. heꝛen. fr. ware. zw  ertfort. von. meiſter hanſſen. buoch. drncker  bey. ſant. pauls. pffar. vin. hat. gedruckt. vnt  vollent. ditz. bchlein. an. ſant. mertiſz. abent  Nun. riff. wir. an. maria. die. reinen. meidt  das. ſy. vns. beht. vor. leidt.  Bl. 6b leer.
Vorlage: Berlin SB (Original).
Anm.  Meist zeilengetr. Nachdr. d. vorhergehenden Nr.
C 3031. Schr 4113. Schramm XIII Abb. 306. Hase: Sporer 19. VB 1124. ISTC is00612200.
Berlin *SB.
Gualtieri e Griselda
Verserzählung in 80 ottava rima. Der anonyme Verfasser bezieht sich auf das „Decameron“ (X, 10) des Giovanni Boccaccio als Quelle. Die größte Verbreitung erfuhr der Griseldis-Stoff durch die lateinische Fassung des Francesco Petrarca, die von Heinrich Steinhöwel ins Deutsche übersetzt wurde.
Vgl. Varnhagen: Erlangen S. 37–39. — Lommatzsch I S. 16–17. — Laserstein, Käte: Der Griseldisstoff in der Weltliteratur. Weimar 1926. — Morabito in Studi sul Boccaccio 17(1988) S. 237–285. — Morabito, Raffaele: La storia di Griselda in Europa. Aquila, Roma 1990.
12580 Historia. Gualtieri e Griselda. [Florenz: Laurentius de Morgianis(?), nach 31.X.1496]. 
6 Bl. a⁶. 2 Sp. 32 Z. Typ. 4:86R. Init. d. Rubr. γ. 4 Hlzs.
Bl. 1a ⁌ La nouella di Gualtieri Marcheſe di Saluzo  & Griſelda figluola di Giannuccholo  Hlzs. ​α (E²)Xcelſe diue & glorioſe ſuore  le li il ſacro fonte par c bagni  da cui ne ſpira el ſuaue liquore  … Endet Bl. 6bβ Z. 24 le mēbra/ ſiche cō que uolētieri  ſtare ne ſarebbe ognun gualtieri  ⁌ F I N I T A 
Vorlage: Faks. Erlangen UB (Kopie).
Zur Datierung vgl. Anm. zu GW 11285.
Faks. hrsg. von Hermann Varnhagen. Erlangen 1911.
Sander 3290. Rhodes: Firenze 356. ISTC ip00405250.
Erlangen *UB.
11 Sp.173a Historia di Gualtieri e Griselda. [Florenz]. 
R 1007. Sander 3289(?). Rhodes: Firenze 357. IBEPostinc 127(?). IGI 4486 u.Corr. ISTC ip00405300.
Nach 1506 in Florenz von Gian Stephano di Carlo da Pavia gedruckt.
Reproduktionen: Roma BCasanat (IISTC).
La Guerra del Turco contro Rodi
Anonyme Versdichtung in 75 ottava rima.
12581 Historia. La Guerra del Turco contro Rodi. [Florenz: Laurentius de Morgianis und Johann Petri, um 1495]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 49 Z. Typ. 4:86R. Init. d. Rubr. γ. 1 Hlzs.
Bl. 1a ⁌ La guerra del Turco contro a Rhodi  Hlzs. ​α (S²)Em ſia laude a te ſignō & gl’ia  c nō hai riguardato agrā pccī  che a rhodi ha dōato la uictoria  … Endet Bl. 4bβ Z. 39 ſiche ſia laude a dio & ſōma gloria  che a Rhodi ha donato la uictoria  ⁌ Finis. 
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 52.
Sander 6512. Rhodes: Firenze 362. IBE 2913. Pr 6391A. BMC VI 688.IA 27930. ISTC ig00539900.
London BL. Sevilla BColomb.
La Guerra del Turco e del Soldano
Anonyme Versnovelle in 59 ottava rima. Sie behandelt den Krieg in Syrien gegen den Sultan Kaitbey von Ägypten (1488–1490).
12582 Historia. La Guerra del Turco e del Soldano. [Bologna: Cherubino di Aliotti, um 1491]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 40 Z. Typ. 1:77G, 2:140G. Init. d.
Bl. 1aα Soldano  (R³)Icoro al qule ſignor di gloꝛia  per cui tute le coſe ſon create  da lui pꝛocede ogni uitoria  … Endet Bl. 4bβ Z. 13 il ꝗl a hauto e ſpera dhauer uitoꝛia  al uoſtro honoꝛ finita ella hiſtoꝛia.  F I N I S 
Vorlage: Cambridge UL (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 53.
ISTC is00612580.
Cambridge UL.
12583 Historia. La Guerra del Turco e del Soldano. [Pavia: Johannes Antonius de Honate für] Cristoforino [in Mailand , um 1492]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 40–44 Z. Typ. 4:91G, 10:74G. Init. b.
Bl. 1aα Soldano  (R²)Icoꝛo a quel ſignor di gloꝛia  per cui tutte le coſe ſō create  da lui pꝛocede ogni uitoria  … Endet Bl. 4bβ Z. 19 il qual hauto e ſꝑa da hauer uitoꝛia  al uoſtꝛo honoꝛ finita e la iſtoꝛia  F I N I S  E ha honoꝛe del populo xiano  Stampir ho fato lhiſtoꝛia del ſoldano  E voglio che tu ſboꝛſa ſolo vn ſoldino  Al tuo ſeruitoꝛ Chꝛiſtofoꝛino. 
Vorlage: Milano BTrivulz (Kopie).
Anm.  Honate wird ab 1491 in Pavia vermutet. 1492 und 1494 druckte er wahrscheinlich dort für Petrus Antonius de Castelliono in Mailand. Nach Borsa: Clavis I S. 120 soll „Cristoforino“, der Auftraggeber dieses Druckes, ebenfalls in Mailand ansässig gewesen sein. In diesem Fall ist eine ähnliche Verbindung anzunehmen.
Rogledi Manni: Milano 935. IGI 9081. ISTC is00612600.
Milano *BTrivulz.
12584 Historia. La Guerra del Turco e del Soldano. [Rom: Eucharius Silber, um 1492]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 32 Z. Typ. 5:125G, 6:92G. Rubr. ζ. 1 Hlzs.
Bl. 1a La guerra del Turcho e del Soldano  Hlzs. ​α ⁌ Ricoꝛꝛo a quel ſignoꝛ di gloꝛia  per cui tutte le coſe ſon create  da lui pꝛocede ogni victoꝛia  … Endet Bl. 4bβ Z. 23 el qual hauuto eſpera dauer uictoria  al voſtro honoꝛe finita ella hiſtoria  Finis 
Vorlage: Sevilla BColomb (Mikrofilm).
Sander 7398. IBE 2914. ISTC is00612650.
Sevilla BColomb.
Guiscardo e Gismonda
Anonyme Versdichtung in 80 ottava rima nach dem „Decameron“ (IV,1) des Giovanni Boccaccio. Das Liebespaar gehört zu den Beispielfiguren, wo einer der Liebenden dem anderen in den Tod folgt. Neben der „Griseldis“ erlebte nur noch diese Novelle eine eigenständige Überlieferung durch die lateinische Übersetzung von Leonardus Brunus Aretinus (GW 5626–5648), die dann ins Französische und von Nikolaus von Wyle auch ins Deutsche übersetzt wurde (GW 352–355, 357). Das Cantare wurde bis zum Ende des 16. Jhs gedruckt und auch danach noch mehrfach bearbeitet.
Vgl. Lommatzsch I S. 13, 29 u. 100–105. — Ertz­dorff S. 19–24, u.ö. — Neuschäfer, H. J.: Boccaccio und der Beginn der Novelle. München 1969. (Theorie u. Geschichte der Literatur u. der Schönen Künste. 8.)
12585 Historia. Guiscardo e Gismonda. [Venedig: Manfredus de Bonellis, um 1494]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 40 Z. Typ. 1:90G, 1*:66G. Init. aa.
Bl. 1a Guiſcardo e Giſmonda.  α (D²)One ligiadre e voi gioueni amāti  Che qui conduce volta dudire.  Aparrechiati li ochi a dolci pianti  … Endet Bl. 4bβ Z. 39 e fu li ſalda nel mio extremo amoꝛe  e viua e moꝛta ſeguo il mio ſignoꝛe  Finis 
Vorlage: Wolfenbüttel HerzogAugustB (Mikrofilm).
Borm: IG 1358. ISTC ig00726500.
Wolfenbüttel *HerzogAugustB.
Guy of Warwick
Liebes- und Abenteuerroman. Die verschiedenen mittelenglischen Versfassungen, die seit dem 14. Jh. über die berühmte anglonormannische Familie der Warwicks entstanden, gehen auf ein älteres französisches Epos (mehr als 12000 Verse) zurück. Er steht dem „Apollonius von Tyrus“ und dem „Fierabras“ nahe. Die in den „Gesta Romanorum“überlieferte Fassung konzentriert sich auf den 2. Teil der Handlung, auf die Fahrt ins Heilige Land. Die deutsche Prosaerzählung des 16. Jhs trägt den Titel „Guido und Tyrius.“
Ausg. von Julius Zupitza. London 1875, 1876. (Early English Text Society. Extra series 25. 26.)
Vgl. Verf.Lex.² III 353–356. — Doutrepont S. 292–295 u.ö. — Woledge 75. — Le Rommant de Guy de Warwik et de Herolt D’Ardenne. Chapel Hill 1971. (Studies in the Romance Languages and Literatures. 102.)
12586 Historia. Guy of Warwick. [Westminster: Wynkyn de Worde, um 1498]. 
1+? Bl. 30 Z. Typ. 5:95G. Rubr. δ.
Anfang unbekannt. Bl. [1]a Z. 1 ⁌ He wente and pꝛayed kynge Athelſtone  ⁌ Alone with hym foꝛ to gone  … Bricht ab Bl. [1]b Z. 29 ⁌ Alas quod Guy with ruly mode  ⁌ Now haue I bꝛoken my ſwerde that was ſ0 gode 
Vorlage: Oxford Bodl (Einzelfotos).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 48.
Duff 171. Pollard-Redgrave² 12541. Pr 9730. ISTC ig00735500.
Oxford Bodl (Fragm. 1 Bl.).
12587 Historia. Guy of Warwick. [London: Richard Pynson, nach 1500(?)]. 
8+? Bl. ?+l⁸+?. 30 Z. Typ. 2:101G m. Einsprengungen aus 7:95G.
Anfang unbekannt. Bl. [1]a m. Sign. li Z. 1 wyth that the lumbardis fledde away  … Bl. [1]b Z. 30 No ſkath than ſhall I do the.  Bl. [2]a Z. 1 The erle toke his leue home ag[…]ne  … Bl. [2]b Z. 30 knyght he ſhulde nat ſeſe nomoꝛe  Bl. [3]a Z. 1 Than ran lumbardis on eche ſyde  … Bl. [3]b Z. 30 And if I lyue thou geteſt thy mede. 
Vorlage: London BL (Einzelfotos).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 48. London BL (IISTC). London BL (Digitalisat).
Duff 170. Pollard-Redgrave² 12540. Pr 9804. Brit.Libr.Cat. 136 S. 49.IA 55533. ISTC ig00735600.
London BL (Fragm. Bl. l1, l7 u. l8).
Herpin
11 Sp.176a Historia. Herpin, deutsch von Elisabeth von Nassau-Saarbrücken.
H 13922. Gotzkowsky S. 82. Schr 5098a. ISTC ih00128200.
Es handelt sich um die Ausgabe Strassburg: Johann Grüninger, 4.IX.1514. VD 16 H 2674. Chrisman: Strasbourg V 2.1.22.
Der edle Hildebrand
Erzählende Ballade nach der alten Heldensage über den Zweikampf zwischen Hildebrand und seinem Sohn Alebrand (Hadubrand), in vierzeiligen Langzeilenstrophen.
Ausg. von John Meier in Das deutsche Volkslied. Bd I: Balladen. Leipzig 1935 S. 35—42 (Nachdr. 1964).
Vgl. Verf.Lex.² IV 918–922. — Kolk, H. van der: Das Hildebrandslied. Eine forschungsgeschichtliche Darstellung. Amsterdam 1967, bes. S. 156–181.
12588 Historia. Der edle Hildebrand. Strassburg: [Matthias Brant, nicht vor 1495]. 
4 Bl. [a]. 24 Z. Typ. 2:160G, 3:80G. Init. b. Rubr. α. 1 Hlzs.
Tit. (D¹)er edle (H¹)iltebrant.  Hlzs.  Bl. 1b (I²)Ch will zu land v rittē ſpꝛach  ſich meiſter Hiltebꝛant. ď mich  die weg wiſe. gen Bern in die land.  die ſynt mir gar vnkund geweſen … Endet Bl. 4a Z. 2 … als hiltebꝛant der alte  mit ir lebt hyn fur mer. in ſynem huſz  vnd getach. do mit hiltebꝛant der al‑​te lebt hyn fur mit gemach  ❡ Getruckt zu Straſzburg.  Bl. 4b leer.
Vorlage: Erlangen UB (Kopie).
Zur Datierung: Wegen des Zustands des Hlzs. nach GW 3869 gedruckt.
Anm.  Zur Druckerzuweisung vgl. auch Duntze: Hupfuff Anh. B Nr 12.
Faks. Jörg Dürnhofers Liederbuch. Hrsg. v. F. Schanze. Tübingen 1993 Nr 23.
Schr 4232. Schramm XX Abb. 2298. ISTC ih00271500.
Erlangen UB.
Hugues Capet
Die Vorlage für die deutsche Prosafassung sind die gleichnamigen Chansons de geste. Huge, Sohn eines Edelmannes und einer Fleischerstochter, erringt nach großen Heldentaten die Hand der Tochter des letzten Karolingers. Diese Fabel beruht auf volkstümlichen Vorstellungen über den Thronfolgewechsel von den Karolingern zu den Kapetingern. Die Übersetzung ist das erfolgreichste Werk der Herzogin Elisabeth von Nassau-Saarbrücken, Gräfin von Vaudémont. Zum Druck gelangte eine gekürzte Fassung von Conrad Heyndörffer.
Ausg. von Heinz Kindermann in: Deutsche Literatur. Sammlung literarischer Kunst- und Kulturdenkmäler in Entwicklungsreihen. Reihe Volks- und Schwankbücher. 1. Wien 1928 S. 23–114.
Vgl. Verf.Lex.² II 486–488. — Ertzdorff S. 212–215. — Burchert, Bernhard: Die Anfänge des Prosaromans in Deutschland. Die Prosaerzählungen Elisabeths von Nassau-Saarbrücken. Bern 1987. (Europäische Hochschulschriften I: Deutsche Sprache u. Literatur. 962.) — Bichsel, Peter: Hug Schapler —Überlieferung und Stilwandel. Bern, Berlin, Frankfurt 1999. (Zürcher germanistische Studien. 53.)
12589 Historia. Hugues Capet, deutsch von Elisabeth von Nassau-Saarbrücken. Bearb. u. Hrsg. Conrad Heyndörffer. Strassburg: Johann Grüninger, 4.IX.1500. 
56 Bl. A⁸B–I⁶. Gez. [2]I–LIIII. 2 Sp. 40 Z. Typ. 17:145G, 19:280G, 26:98G. Init. e, f, g, h, aa. Min. f. Init. 40 Hlzs., dar. 12 Wdh. KolTit.
Tit. Ein lieplichs leſen vnd ein  ꝛvarhafftige Hyſtoꝛij ꝛvie  einer (ď da hieſz Hug ſchäpler v wz metzgers gſchlecht) ein gewaltiger küng  zů Franckrich ward durch ſein groſe ritterliche mānheit. vnd als die geſch‑​rifft ſagt ſo iſt er ď neſt geweſſen nach Carolus magnus ſun künig Ludwigē  Hlzs.  Bl. 2aα m. Sign Aii Hie an fahen iſt das  Regiſter diſz büechlins nach der zal  der blettern. als ernach ſtatt.  … Bl. 3aα m. Sign. Aiii u. Blz. I (A)Llen könē  fryen vnd  manhafftigē her‑​tzen zů ere v lob  vnd deſter baſz zů  verſton die nachfolgēd hyſtoꝛy  … Bl. 5aα m. Sign. Av u. Blz. III (I)R herren machē frid  vnd ſůn durch gott den miltē. ſo wer‑​dent ir eyn ſchn geſchicht v matery  hrrnd;en …  … Man fyndt  ouch des die bewerung zů Pariſz/ in  ſant Dyoniſius kirchē in der waren  kronicken/ …  …do ouch diſz bůch  vſz geſchꝛiben iſt in welſche/ vnd dett  es der wolgeboꝛne graff herr Iohann  graff zů Naſſaw v zů Sarbꝛücken  herr zů heinſzberg ⁊c. vſz ſchꝛiben/ v  uů Sarbꝛückē macht es ſin můter genant Elyzabeth vō lottringē greffyn  β zů widmont zů tütſch. Vnnd hab ich  Conrat heyndꝛffer den ſchlechtē text  begriffen alſo kurtz ſo ich yemer kund  … U. d. Sp. Z. 16 Wie der ritter herr Gernier Hug ſchaplers  vatter von tod abgangen vnd beſtat was.  Hlzs.  Bl. 5bα (D)Iſer ritter her  Gernyer wart kranck v  verſchied von diſer welt  … Sign. b (H)Ie lieſz der kü… Endet Bl. 56aβ m. Blz. LIIII Z. 31 … Des regiment  mā ouch fyndt in der franckrichſchen  kronick. Hie endet ſich diſe hyſtoꝛy  von dem werden künig Hugen vnd  andern fürſten vnd herren den gott  gnedig ſin wll v vns allen Amē.  Bl. 56b Hie ward der kön vnd manlich künig Hug  begraben vnd ſeliglich beſtatet/ dem gott vnd vns allen wll gnedig ſyn.  Hlzs.  In dem iar ​.M.vc. nach Criſti vnſers herren geburt vff frytag nach  ſant Adolffs tag ward diſz büechlin getrückt vnd ſeliglichen geendet  durch Hans grüningern in der keiſerlichen fryen ſtatt Straſzburg. 
Vorlage: Berlin SB (Original).
Faks. hrsg. von Marie-Luise Linn. Hildesheim 1974. Deutsche Volksbücher in Faksimiledrucken. Reihe A. Bd 5.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 46. München SB (Digitalisat).
H 8970. Gotzkowsky B 5.1. Schr 4251. Schramm XX Abb. 958–992. Chrisman: Strasbourg V 2.1.13. Schmidt: Grüninger 53. Ce³ H-500. VB 2314. BSB-Ink H-438. Brit.Libr.Cat. 154 S. 425.IB 1503. Amundsen: Oslo 155. Borm: IG 1413. Sack: Freiburg 1919. ISTC ih00500000.
Berlin KunstB, *SB. Freiburg *UB (Bl. 7–20 fehlen). Göttingen SUB. Hamburg SUB. London BL. München *SB. New York MorganL. Oslo UB (def.). Praha NM. Sankt Gallen Benedikt (def.). Stuttgart LB. Wien NB. Wolfenbüttel HerzogAugustB. Würzburg UB (def.). Zürich ZB (def.).
Storia nuova di due innamorati
Anonyme Verserzählung.
12590 Historia. Storia nuova di due innamorati . Daran: Barzelletta. [Mailand oder Pavia: Johannes Antonius de Honate, um 1490/95]. 
2 Bl. [a²]. 20+? Z. Typ. 5:91G. Init. b. 1 Hlzs.
Bl. 1a Hiſtoꝛia nuoua de duoi innamoꝛati, in  lingua Bergamaſca, con vna  barcellerta aggionta.  Hlzs.  (T²)Ogna e to volut be za plu dun an  E ſi no me ma habut compasſio,  … Endet Bl. 2b(?) Z. (?) El medech voi paga ſet fag mal.  Non mi negar Signora  de porgime la mano.  … Schluss unbekannt.
Vorlage: Kat. Hoepli 1932 Nr 70. (Abb.).
Sander 3511. Rogledi Manni: Milano S. 223.
Ehem. Hoepli (Mailand).
Von Joseph, Daniel, Judith und Esther
Nacherzählung einzelner Geschichten aus dem Alten Testament in der Tradition der Historien­bibeln, auch unter dem Titel „Vier Historien“ bekannt. Die Vorlage für diese Auswahl ist unbekannt, sie geht wahrscheinlich auf Albrecht Pfister zurück.
Vgl. Verf.Lex.² VII 571–574. — Zimmermann in Neue Beiträge zur Geschichte der deutschen Bibel im Mittelalter 8(1938) S. 156–158.
12591 Historia. Von Joseph, Daniel, Judith und Esther. Bamberg: Albrecht Pfister, [nach 1.V.]1462. 
58 Bl. [a¹⁰bc¹⁰d⁵e¹⁰f⁵g¹⁰h]. 28 Z. Typ. 1:165G. 61 Hlzs., dar. 11 Wdh.
Bl. 1a Hlzs.  Hie hebt ſich an die hiſtorij von ioſeph.  [³]O der ewig allmechtig got mit ſeinē gnadē  den heiligen patriarchen Iacob begabt mit  zwelff ſunē douō die zwelff geſchlecht von  iſrahel geborn ſein. Vnter den was ym ioſeph in ſū‑​derheit lieb. … Lage b Hlzs.  erbē vnd habt ſie zu ym vnd kuſt ſie vnd ſprach zu  … Bl. 15a Hlzs.  Hie hebt ſich an die hiſtorij danielis  [³]O der gewaltig kunig nabuchodonoſor in  dem andern jar ſeines reichs herſchet. … Bl. 30a Hlzs.  Hie hebt ſich an die hiſtorij Iudith.  [³]O nabuchodonoſor jm het vnderthenig ge‑​macht vil landt vnd ſtet. … Bl. 45a Hlzs.  Hie hebt ſich an die hiſtorij Heſter.  [³]Er wirdig kunig aſſwerus reicht vō iudea  pis zu ethiopia … Endet Bl. 58a Z. 2 … vnd het gar gern gewiſt was ď  traum het bedeut. So merck ich nu wol das der tra‑​um do her gezogen hat vnd ergangen iſt.  Ein ittlich menſch von herzen gert. Das er wer weiſz  vnd wol gelert. An meiſter v ſchrift das nit mag  ſein. So ku wir all auch nit latein. Darauff han  ich ein teil gedacht. Vnd vier hiſtorij zu ſamen pra‑​cht. Ioſeph daniel v auch iudith. Vnd heſter auch  mit gutem ſich. die vier het got in ſeiner hut. Als er  noch ye dē guten thut. Dar durch wir peſſern vnſer  lebē. Dē puchlein iſt ſein ende gebē. Czu bambergk  in der ſelbē ſtat. Das albrecht pfiſter gedrucket hat  Do mā zalt tauſent v vierhūdert iar. Im zweiundſechzigſtē das iſt war. Nit lang nach ſand walpur‑​gen tag. Die vns wol gnad erberben mag. Frid v  das ewig lebē. Das wolle vns got allē gebē. Amē  Bl. 58b leer.
Vorlage: Paris BN (Einzelfotos).
Anm.  Vgl. Häussermann, Sabine: Die Bamberger Pfisterdrucke. Frühe Inkunabelillustration und Medienwandel. Berlin 2008. (Neue Forschungen zur deutschen Kunst. 9.)
H 8749. Schr 4234. Schramm I Abb. 114–166. Geldner: Bamberg 6. Pell 6029. CIBN V-173. ISTC ih00286500.
Manchester RylandsL. Paris BN.
Ippolito e Lionora
Auch „Storia di Ippolito Buondelmonti e Leonora de’Bardi.“ Prosanovelle, wohl im 15. Jh. entstanden. Die Autorschaft von Leone Battista Alberti für die Versfassung, die auf die Prosafassung zurückgeht, wird inzwischen angezweifelt. Die Geschichte vom ertappten Liebhaber, der sich als Dieb ausgibt, um die Geliebte nicht bloßzustellen, erlebte noch im 19. Jh. Bearbeitungen.
Ausg. von B. Bonucci. Bd 3. Firenze 1845 S. 275–294.
Vgl. Varnhagen: Erlangen S. 54–55. — Lommatzsch I S. 105–109. — Dizionario S. 1673.
 
12592 Historia. Ippolito e Lionora. [Padua: Laurentius Canozius, um 1471]. 
12 Bl. [a¹²]. 25 Z. Typ. 5:119R.
Bl. 1a [⁶]ELLA MAGNIFICA ET BELliſſima cita de firenza ſonno doi  caſate di antiqua nobilita & gentileza. Luna chiamata de bardi: &  laltra de bondalmonti: lequale eſſendo … Endet Bl. 12b Z. 17 … Certo quella perſona chemai nō e ponta da eſſo amore nō po ſapere che coſa ſia melanconia: piacer: animo: paura: e dolceza.  ​.FINIS. 
Vorlage: Res.Publ. Unit 8.
Anm.  Zur Druckerbestimmung vgl. Ridolfi in La Bibliofilía 56(1954) S. 1–17. — Rhodes in Studi offerti a Roberti Ridolfi. Firenze 1973. S. 407–412 (Biblioteca di bibliografia Italiana. 71).
Faks. Milano 1896.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 8.
HCR 9263. C 3320. IGI 5392 u.Corr. Pell 6338. CRF VI 1094. CIBN I-63. Pr 7348. BMC VI 616.IA 29851. Oates 2329. ISTC ii00173900.
Cambridge UL. Firenze BN. London BL. Milano BTrivulz. Padova BU. Paris BN (2 Ex., 1. Ex. Perg.), Mazarin. Stuttgart *LB. Venezia BNMarc. Wien NB.
12593 Historia. Ippolito e Lionora. Treviso: [Gerardus de Lisa], 8.XI.1471. 
16 Bl. [ab⁸]. 22–24 Z. Typ. 1:106R.
Bl. 1a [⁵] ELA MAGNIFICA E  belliſſima Cita de Fiorenza:  ſono due chaxate de ātiqua  nobilita & gientileza. Luna chiamata di Bardi: e laltra di  Bondelmonti. … Lage b adormento.  … Endet Bl. 15b Z. 20 … nō puo ſapere che coſſa ſia  malenconia. piacere. animo. paura. dolore. e  dolzeza.    .FINIS.  IN TRIVISO A DI ​.VIII. NOVEM.  ​.M.CCCC.LXXI.  Bl. 16 leer.
Vorlage: Res.Publ. Unit 8.
Anm.  Vgl. Anm. 1 zu Nr 12594 u. Anm. zu 12599.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 8.
HC 9266. Rhodes: Treviso 13. Ce³ I-174u.Suppl. IGI 5393. Pr 6457. BMC VI 883.IA 28310. ISTC ii00174000.
London BL. Milano BTrivulz. New Haven UL. New York MorganL.
12594 Historia. Ippolito e Lionora. Venedig: Johann Schriber, 1472. 
16 Bl. [ab⁸]. 22–26 Z. Typ. 1:105/106G.
Bl. 1a [⁵]ELA MAGNIFICA  e belliſſima Cita de Fiorenza  ſono due chaxate de antiqua  nobilita et gientileza. Luna  chiamata di Bardi: e laltra di  Bōdalmōti. … Lage b adoꝛmento.  … Endet Bl. 15b Z. 20 … nō puo ſapere che coſſa ſia  melanconia. piacere. animo. paura dolore  e. dolzeza   FINIS  Explicit hiſtoria Hipoliti imſſa Venetiis  per me magiſtrum Iohannem ſcriptorem  de Auguſta Laus deo gloꝛioſo uirgini  Marie. ​.M.    .cccc.   Lxxii.  Bl. 16 leer.
Vorlage: Treviso BCom (Kopie).
Anm. 1. Seiten-, meist zeilengetr. Nachdr. der vorhergehenden Nr.
Anm. 2. Vgl. Anm. zu Nr 12599.
IGI 5394. ISTC ii00174500.
Treviso BCom.
12595 Historia. Ippolito e Lionora. Bologna: Ugo Rugerius und Dionysius Bertochus, 6.V.1474. 
10 Bl. [a¹⁰]. 25 Z. Typ. 1:98R.
Bl. 1a []ELLA Magnifica & beliſſima cita de fiorēza ſono due caſate de anticha nobilita & zētileza luna chiamata de Bādi & laltra de Bōdilmōte … Endet Bl. 10a Z. 4 … non po ſapere che coſſa ſia malenconia piacere animo paura dolorore e dolceza ​;?;  ?FINIS?  BONONIAE IMPRESSVM PER ME VGONEM  RVGERIVM. ET DONINVM BERTOCHVM  REGIENSES ANNO DOMINI ​.M.CCCC.LXX  IIII. DIE SEXTO MADII   LAVS DEO  AMEN ​;?;.  Bl. 10b leer.
Vorlage: London BL (Mikrofilm).
C 3321. Bühler: Bologna 6.A.2. Pr 6527. BMC VI 805.IA 28587. ISTC ii00174700.
London BL.
12596 Historia. Ippolito e Lionora. [Ferrara: Augustinus Carnerius, um 1475]. 
12 Bl. [a¹²]. 27 Z. Typ. 1:115R.
Bl. 1 leer. Bl. 2a []Ela magnifica e belliſſima Cita de fiorēza  ſono due chaxate de ātiqua nobilita & giētileza: Luna chiamata di Bardi: e laltra di Bondalmodti … Endet Bl. 12a Z. 26 … non puo ſapere che coſſa ſia melenconia piacere animo. pura. dolore. e dolzeza.   FINIS.:.  Bl. 12b leer.
Vorlage: Milano BTrivulz (Einzelfotos).
IGI 5396. ISTC ii00175200.
Milano BTrivulz.
12597 Historia. Ippolito e Lionora. [Neapel: Drucker des Dante, um 1475]. 
12 Bl. [a¹²]. 26–28 Z. Typ. 1:107R.
Bl. 1a INCOMINCIA la hiſtoria di Ypolito  e Lionora gioueni firentini liquali ꝑ amore  nō dubitarono uolere luno ꝑ laltro morire.  [³]Ella magnifica & belliſſima cita di  firenze ſono due caſate de antiqua  & nobile gentileza: Luna chiamata  de Baldi & lalrra de Bondelmonti. … Endet Bl. 12b Z. 19 … non puo ſapere che coſa ſia malanconia & piacere animo paura & dolore.  Finiſſe la hiſtoria de ypolito  & Lionora gioueni firentini. 
Vorlage: Napoli BN (Mikrofilm).
R 575. IGI 5395. ISTC ii00175100.
Napoli BN.
12598 Historia. Ippolito e Lionora. Treviso: Gerardus de Lisa, 10.IV.1475. 
16 Bl. [ab⁸]. Gez. [1].i.–.XV. 25 Z. Typ. 3*:105G. Min. f. Init.
Bl. 1 leer. Bl. 2a m. Blz. ​.i. INCOMINCIA LA HISTORIA  DE HIPOLITO E LIONORA ::  (n)ELA MAGNIFICA E  belliſſima Cita de Fiorenza  ſono due chaxate de antiqua  nobilita et gientileza. Luna  chiamata di Bardi: e laltra di  Bondelmonti. … Lage b e quale foſſero le parole: che egli haueſſero  … Endet Bl. 16a m. Blz. ​.XV. Z. 16 … non puo ſapere che  coſa ſia malenconia. piacere. animo. paura.  dolore. e dolceza.  ​.FINIS.  ​.M.CCCC.LXXV.  ​.A DI  .X. APRIL.  ​.IN. TRIVISO.  ​.G.    .F.  Bl. 16b leer.
Vorlage: Treviso BCom (Mikrofilm).
Faks. Firenze 1861.
C 3322. Rhodes: Treviso 4. Ce³ I-175u.Suppl. IGICorr 5394A. Pr 6462. BMC VI 884.IA 28324. ISTC ii00175000.
London BL. Treviso BCom.
12599 Historia. Ippolito e Lionora. Modena: Michael Volmar, [nach 18.XI.1476]. 
16 Bl. ab⁸. 22–24 Z. Typ. 1:110R.
Bl. 1a [⁵]ELA. MAGNIFICA  e belliſſima Cita de Fiorenza  ſono due chaxate de antiqua  nobilita & gientileza. Luna  chiamata di Bardi: e laltra di  Bondalmōti. … Sign. b adormento.  … Endet Bl. 15b Z. 20 … non puo ſapere  che coſſa ſia melanconia: piacere: animo:  paura: dolore: e dolzeza.   F.I.N.I.S.  Explicit hiſtoria Hipoliti īpreſſa mutine  per me magiſtrum Michahelem Volmar  Bl. 16 leer.
Vorlage: Milano BTrivulz (Kopie).
Zur Datierung: Die von Volmar benutzte Type entspricht der Type 2 des Johann Vurster, dessen letzter Druck in Modena für den 18.XI.1476 belegt ist.
Anm.  Seiten-, meist zeilengetr. Nachdr. von Nr 12593 oder 12594.
H 9264. IGI 5397. ISTC ii00175300.
Città del Vaticano BVat. Dresden *ehem. LB. Milano BTrivulz.
11 Sp.183a Historia. Ippolito e Lionora. Turin: Franciscus de Silva. 
H 9265. Brunet⁵ III 219.
Nicht nachweisbar. Nach Brunet handelt es sich um eine Ausgabe der Versfassung, die zwischen 1500 und 1516 gedruckt wurde. Zur Versfassung von Leonore Battista Alberti vgl. auch GW 572–575.
Karel ende Elegast
Von den verschiedenen Fassungen der Erzählung von Karl dem Großen und dem zum Raub gezwungenen Elegast ist nur eine mittelniederl. Fassung im Frühdruck überliefert, die 1350 Verse umfasst. Es besteht keine Abhängigkeit von der mittelhochdeutschen Verserzählung „Karl und Elegast“ aus dem 14. Jh., die sich aus dem Franz. herleitet. Den späteren Ausgaben wurde ein kurzer Prosatext beigefügt.
Ausg. von A. M. Duinhoven. Zwolle 1969. (Zwolse Drukken en Herdrukken voor de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden. 62.) — Hans van Dijk et Baukje Finet-Van der Schaaf. Groningen 1994.
Vgl. Verf.Lex.² IV 1012–1028. — Debaene S. 256. — Duinhoven, A. M.: Bijdragen tot rekonstructie van de „Karel ende Elegast.“ Assen 1975. (Neerlandica Traiectina. 21.) — Zandt in Leuvense Bijdragen 70(1981) S. 145–149. — Rombauts in Hulde-album Dr. F. van Vinckenroye. Hasselt 1985 S. 245–252. — Varbanec in Problemy istočnikovedčeskogo izučenija rukopisnych i staropečatnych fondov. Leningrad 1979 S. 180–182.
12600 Historia. Karel ende Elegast. [’s Hertogenbosch: Gerard Leempt, um 1484/88]. 
1+? Bl. 18 Z. Typ. 1:110G. Min. f. Init.
Anfang unbekannt. Bl. [1a] Soe dat die coninc was in vare  … Z. 18 Soe ſcarp warē der ſwaerdē egghē  Bl. [1b] (d²)Ie coninc peynſde in ſinē moet  … Bricht ab Z. 18 Tfy was ic ye gheboꝛen 
Vorlage: Cambridge UL (Mikrofilm).
Anm.  Der Text des Fragm. umfasst die Verse 395–430.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 64.
C 3018. Kronenberg: CA 970a. Hellinga: PT I 51.II 429. ILC 506. ISTC ic00204650.
Cambridge UL (Fragm. 1 Bl.).
12601 Historia. Karel ende Elegast. [Delft: Jakob van der Meer oder Christian Snellaert, um 1487/88]. 
26 Bl. a⁸b–d⁶. 28 Z. Typ. 3:220G, 6A:104G des van der Meer oder Typ. 1A:104G des Snellaert. 1 Hlzs.
Tit. die hiſtoꝛie van coninck  karel ende van elegaſt  Hlzs.  Bl. 2a m. Sign. aij [⁵]Raeye hiſtoꝛie e al waer  Mach ic vtellē hooꝛt naer  Het was op enē auontſtōt  Dat karel ſlapē begonde  Tengelem op den rijn  … Sign. b Si vochten een langhe wile  … Endet Bl. 26b Z. 6 Dus moet god al onſe ſaken  Vooꝛ onſe doot te goede maken  Des gonne ons die hemelſche vader  Nu ſegghet amen alle gader: 
Vorlage: Haag KglB (Mikrofilm).
Anm.  Nach Kok erstes Vorkommen der Holzs. in GW06537.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63. Res.Publ. Unit 68. Haag KglB (IISTC).
C 3019. Conway 327. Kok: Houtsneden S. 116. CA 971. Hellinga: PT I 102.II 401. ILC 507. IDL 2850. ISTC ic00204700.
Haag KglB.
12602 Historia. Karel ende Elegast. [Antwerpen: Govert Bac, um 1493/98]. 
26 Bl. a–d⁶e⁶. 29–30 Z. Typ. 1:99G. Min. f. Init. Rubr. α. 1 Hlzs.
Tit. ⁌ Een ſchone e ghenuechlike hiſtoꝛie van  den groten koninck karel e dē ridď Elegaſt  Hlzs.  Bl. 2a ⁌ Hier beghint een genuechlike hiſtoꝛie vā  den edelen coninc karel vā vꝛāckerijc. e vā  den vromen ridder elegaſt/  (e)En vꝛay hiſtoꝛie e waer  Mach ic vtellen hoorter naer  Het was op eenen auonſtōde  … Sign. b Tis alſ wart paert ende man  … Endet Bl. 25a Z. 3 Des gonne ons die hemelſche vader  Nu ſegghet Amen alle gader  ⁌ Van coninc Karels leuē e doecht.  ⁌ Itē deſe voirſcreuē koninc kaerle leefde īt  iaer ons heren vij. C. e vi. … Endet Bl. 25b Z. 22 … E hi ſterf ſalichlic. e hi leyt begrauen tot aken in onſer vꝛouwen kercke.  ⁌ Hier eyndet die hiſtoꝛie van den edelen  coninc karel e den vꝛomen ridder Elegaſt  Bl. 26 leer.
Vorlage: Berlin SB (Original).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 64. Res.Publ. Unit 68.
HC 4522. Conway 341. Kok: Houtsneden S. 651. CA 972. Hellinga: PT I 96.II 391. ILC 508. VB 4812. ISTC ic00204750.
Berlin *SB.
12603 Historia. Karel ende Elegast. [Antwerpen: Hendrik Lettersnider, nach 3.VII.1496]. 
24 Bl. a–d⁶. 30–31 Z. Typ. 1:98G. Rubr. α. 1 Hlzs.
Tit., xylogr. conīck karel  gedr. Ende elegaſt. een ſchoone hyſtoꝛie om leſen:.  Hlzs.  Bl. 1b [⁶]Its een ſchone hyſtoꝛie ende waer  Die ick vertellen ſal hooꝛter naer  Het was op eenen moꝛghen ſtonde  … Sign. b unbekannt. Endet Bl. 23b Z. 10 Dies gonne ons die hemelſche vader  Nv ſegghet Amen alle gader  ⁌ Van coninck karels leuē e duecht.  … Bricht ab Z. 31 nen. Ende hi was die alder ſterckſte e cloecſte  Bl. 24 unbekannt.
Vorlage: Sankt Petersburg NB (Mikrofilm).
Zur Datierung vgl. Duinhoven u. van Thienen in Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde 106(1990) S. 1–14.
ILC 510. ISTC ic00204770.
Sankt Petersburg NB (Bl. 7, 12, 19 u. 24 fehlen).
12604 Historia. Karel ende Elegast. Antwerpen: Govert Bac, [um 1496/98]. 
26 Bl. a–d⁶e⁶. 30 Z. Typ. 1:99G. Häufig Min. f. Init. Rubr. α. 1 Hlzs.(?). DrM III.
Bl. 1a Hlzs.(?)  Bl. 2a ⁌ Hier begint een genoechelike hyſtoꝛie van  den edelen coninck karel van vꝛanckerijck ende van den vꝛomen ridder Elegaſt  (e)En vꝛaye hyſtoꝛie ende waer  Mach ic vtellen hoerter naer  Het was op eenen moꝛgen ſtondē  … Sign. b This al ſwart paert e man  … Endet Bl. 25a Z. 3 Des gonne ons die hemelſche vader  Nu ſegget Amen alle gader  ⁌ Van coninc karels leuen e duecht  … Endet Bl. 25b Z. 19 … E ſtarft ſalichlijc. e  hij leyt begrauen takē in onſer vꝛouwē kerke  ⁌ Hier eyndt die hiſtoꝛie van dē edelen coninc  karel. e den vꝛomen ridder elegaſt  Bl. 26a leer. Bl. 26b DrM  ⁌ Ghepꝛent tanwerpen bij my Gouaert bac. 
Vorlage: GW-Manuskript.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 69.
C 3020. Kok: Houtsneden S. 651. CA 973. Nijhoff-Kronenberg 0620. Hellinga: PT I 96.II 391. ILC 509. Ce³ H-285u.Suppl. ISTC ic00204760.
Washington *LC (Bl. 1 fehlt).
Karl der Große
Ausgangspunkt der Karlsepik war die „Historia Karoli Magni“, die in der Mitte des 12. Jhs entstand und dem Erzbischof Turpinus zugeschrieben wurde. Die volkssprachigen Dichtungen lassen sich meist auf Liedtraditionen zurückführen.
Unter dem Namen „Karl der Große“ werden hier nur die Werke der Karlsdichtung beschrieben, die den Namen Karls im Titel führen, oder solche Texte des Sagenkreises, die im 15. Jh. unter unterschiedlichen Werkbezeichnungen überliefert sind. Hat sich für eine Dichtung in diesem Zeitraum bereits ein Werktitel verbindlich durchgesetzt, der sich meist auf einen einzelnen Helden oder ein historisches oder legendäres Ereignis bezieht, wird der Text dort verzeichnet, z.B. Falconetto , Fierabras , Karel ende Elegast, La Spagna .
Vgl. Paris, Gaston: Histoire poétique de Charlemagne. 2eéd. Paris 1905 (Reprint Genève 1974). — Karl der Große. Lebenswerk und Nachleben. Bd 4: Das Nachleben. Hrsg. Wolfgang Braunfels und Percy Ernst Schramm. Düsseldorf 1967. — Beer, Marina: Romanzi di Cavalleria. Roma 1987. — Eigen, Hella: Die Überlieferung der „letteratura cavalleresca“. Ihre Stellung auf dem italienischen Buchmarkt des 15. Jhs. Wiesbaden 1987. (Buchwissenschaftliche Beiträge aus dem deutschen Bucharchiv München. 18.) — Farrier, Susan E.: The medieval Charlemagne Legend. An annotated bibliography. New York 1993. (Garland Medieval bibliographies. 15.)
 
Li Fatti di Carlo Magno e dei Paladini de Francia (H 4517)
The life of Charles the Great
Historia del emperador Carlo Magno
Di Carlo imperatore e dei baroni
Auf dem letzten Teil dieser Ausgabe basiert die Karlsdichtung Falconetto de le battaglie (GW 12541).
Vgl. Dionisotti in Italia Medioevale e Umanistica 32(1989) S. 230.
12605 Historia. Karl der Große. Di Carlo imperatore e dei baroni. Mailand: Leonhard Pachel und Ulrich Scinzenzeller, 22.III.1483. 
62 Bl. A–G⁸H⁶. 32–34 Z. Typ. 7:74G. Init. b, c.
Bl. 1a m. Sign. A (E¹⁰) Pꝛego el ſoprano creatore el qual coreze el mondo uniuerſo la madre che  per la ſua gran dolceza che corona de  tute le creature poſſa a mi cōcede gratia in lo mio dire che eio poſſa cuntare de Carlo imperatore e de li baroni  con li paladini ſi come la gran guerra  feno con li ſarrazini e de Gayno traditore de ponte ſi che ſempre tradire  li uoleua.  (C²)Arlo imperatore tutte le terre da za e da la de  Mare ſignorezeua tutta la franza  E lamania e ognia caſtello ſignorezaua  … Sign. b Ebutoge le braze a collo e ſi lo baxaue  … Endet Bl. 61b Z. 29 E como grande pagura aue li chriſtiani  Ma ala fine fono deffati li pagani  FINIS  Impreſſo a Milano per Leonardo pachel et Vulderico  de Alamagnia che tutti duy ſon fideli compagni  A die uinti duy de Martio in ​.M.cccc.lxxxiij.  Bl. 62 leer.
Vorlage: Città del Vaticano BVat (Mikrofilm).
Anm.  In der Lage A misst die Type 78 mm.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 63.
C 1460. Rogledi Manni: Milano 254. Pr 5944. BMC VI 751.IA 26494. ISTC ic00202500.
Città del Vaticano BVat (Bl. 57 fehlt). London BL.
Carlomagno e Gano di Maganza
Die 64 ottava rima umfassende Dichtung basiert inhaltlich auf dem 66. und 67. Gesang des Epos Innamoramento di Carlo Magno e dei suoi Paladini“ (Nr 12613–12615). Sie ist auch unter dem Titel „El Re Charlo“ bekannt.
12606 Historia. Karl der Große. Carlomagno e Gano di Maganza. [Venedig: Erhard Ratdolt, um 1483]. 
8 Bl. [a⁸]. 32 Z. Typ. 6:76G. Init. r.
Bl. 1a Aue virgo dolciſſima. ſalue. aue  regina īmaculata ſancta. e pura  dapeccatoꝛi confoꝛto. i ſtella. e naue  ched noi ſempꝛe ſe cuſtoda. e cura  … Z. 8 che emi dia grazia cheo digha alta ſtoꝛia  Del magno re charllone di pipino nato  e di quello traditoꝛe gano dimaganza  … Endet Bl. 8b Z. 31 e chi legiere la uole per ſuo d[…]o  faciſi auanti e donimi vn ma[…]tto 
Vorlage: Venezia BNMarc (Mikrofilm).
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 74.
De Marinis: Appunti 55. ISTC ic00201900.
Venezia BNMarc.
Fioretti dei Paladini
Auch unter dem Titel „Istoria dell’Imperatore Carlo Magno e dei Saraceni“ bekannt. Anonyme Dichtung unterschiedlichen Umfangs in ottava rima. Der im Kern übereinstimmende Text wird durch die einzelnen Dialekte geprägt. Der Erstausg. ist ein 11 Terzinen umfassendes „Morale“ angehängt.
Ausg. von Giorgio Barini. Bologna 1905 S. 79–131. (Collezione di opere inedite o rare. 52.)
Vgl. Barini S. XIII–XV. — Dizionario S. 1013.
12607 Historia. Karl der Große. Fioretti dei Paladini. [Florenz: Bartolomeo de Libri, um 1490]. 
18 Bl. a⁸b¹⁰. 32 Z. Typ. 1:97R. Rubr. α.
Tit. FIORETTI DI PALADINI  Bl. 1b ⁌ Al nome ſia didio padre & ſignore  ditucte quante le coſe create  … Z. 17 Correuan gli anni del noſtro ſignore  octo cento octo ſio ho bene amente  quando in europa a gran furore  … Sign. b Rinaldo il primo fu che coruina  … Endet Bl. 17a Z. 15 ſi partirno con fede & con iſperanza  chiua al ſepolcro & chi torna in franza  El mondo e un caos pien diſcompiglio  … Endet Bl. 17b Z. 31 quando ſi uede alle tenebre preſa  propter peccata ueniunt ad uerſa  Bl. 18a 11 Terzinen  Endet Bl. 18b Spera in deo & fac bonitatem  Finiti fiorecti de paladini 
Vorlage: Firenze BN (Mikrofilm).
R 1209. Rhodes: Firenze 308. IGI 3972. ISTC ic00203300.
Firenze BN.
12608 Historia. Karl der Große. Fioretti dei Paladini. [Mailand: Antonius Zarotus, um 1492]. 
6 Bl. a⁶. 2 Sp. 40–41 Z. Typ. 4:110G, 7:76/77G. Init. c.
Bl. 1a Fioꝛiti Di palladini di Franza.  α (A¹)l nome ſia didio padre ⁊ ſignoꝛe  di tutte quāte le coſe create  … Z. 18 Coꝛreuan gli āni del noſtro ſignoꝛe  … Endet Bl. 6bβ Z. 32 chi va al ſepulcro ⁊ chi toꝛna in frāza  El mōdo e vn chaos piē di ſcōpiglio  … Endet Z. 38 che non val dire dopo moꝛte mi pēto  fugite el male ⁊ albene ci atteremo  che molti nha inganati el ben fareno 
Vorlage: Paris BN (Einzelfotos).
Pell 4809. ISTC ic00203350.
Paris BN.
12609 Historia. Karl der Große. Fioretti dei Paladini. [Venedig: Manfredus de Bonellis, um 1494]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 48 Z. 1*:66G., Eine weitere got. Type ca.100G. Init. d.
Bl. 1a Queſto e il Fioꝛeto de paladini  α (C)Orreano gli ani del no ſignore  ottocento otto ſio ho ben amente  quando in europa a gran furoꝛe  … Endet Bl. 4bβ Z. 47 ſi partino cō fede e con ſperanza  chi ua al ſepulchꝛo e chi toꝛna ī frāza. 
Vorlage: Wolfenbüttel HerzogAugustB (Mikrofilm).
Anm.  Vgl. Lommatzsch in Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Veröffentlichungen des Instituts für Romanische Sprachwissenschaft. Nr 2 W2 12.
Reproduktionen: Res.Publ. Unit 64.
Borm: IG 1354. ISTC ic00203450.
Wolfenbüttel *HerzogAugustB.
12610 Historia. Karl der Große. Fioretti dei Paladini. [Venedig: Johannes und Gregorius de Gregoriis(?) , um 1495]. 
4 Bl. [a]. 2 Sp. 52–53 Z. Typ. 24:64G. Init. kk.
Bl. 1aα (C²)Oꝛꝛeano gli āni ďl no ſignore  octo cēto otto ſio ho ben a mente  quando in europa a gran furoꝛe  … Endet Bl. 4bβ Z. 51 ſi partino con fede e con ſperanza  chi va al ſepulchꝛo e chi toꝛna in franza.  Finis. 
Vorlage: Milano BTrivulz (Kopie).
R 1752. Veneziani: Brescia S. 121. IGI 2525 u.Corr. ISTC ic00203500.
Milano *BTrivulz.
Fioretto delle battaglie dei Paladini
Der Titel dieser Ausgabe wurde nach Melzi S. 153 festgelegt.
Vgl. Barini, Giorgio: Cantari cavallereschi dei secoli XV e XVI. Bologna 1905 S. XIII. (Collezione di opere inedite o rare. 52.)
14 Bl. Typ. got. 1 Hlzs.
Tit. Fioretto delle battagliie de Paladini  Bl. 2a In nome del ſantiſſimo Dio io canto  … Endet Bl. 14a Z. ? In nome di Dio.  Amen.  1498.  Hlzs.  Bl. 14b leer.
Vorlage: GW-Manuskript.
Sander 5380. ISTC ic00202800.
Ehem. Krone (Wien).
Gesta Caroli Magni Francorum regis
Anonyme Versdichtung in sieben Büchern aus der Zeit um 1200, enstanden auf der Grundlage der „Historia Karoli Magni“, die ein Geistlicher um die Mitte des 12. Jhs dem Zeitgenossen Karls, Erzbischof Turpinus (Tilpin), zugeschrieben hat und deren Text größtenteils auf der französischen Sagenüberlieferung basiert. Auch unter dem Titel „Karolellus“ bekannt.
Ausg. von Th. Merzdorf. Oldenburg 1855. — Turpini „Historia Karoli Magni et Rotholandi“. Hrsg. von F. Castets. Paris 1880.
Vgl. Geschichte der Textüberlieferung der antiken u. mittelalterlichen Literatur. Bd II. Zürich 1964 S. 122 u. 182.
12612 Historia. Karl der Große. Gesta Caroli Magni Francorum regis. [Poitiers]: Jean Bouyer und Guillaume Bouchet, [um 1497]. 
48 Bl. A–F⁸. 22–23 Z. m. Durchsch. Typ. 10:110G, 11:76G. Init. c, q. Rubr. ι, θ. 1 Hlzs. DrM V.
Bl. 1a Geſta Karoli magni  Francoꝛum regis  Hlzs.  (I¹)Nclita quo meōꝛi teneas coꝛdi lꝛarolelli  Scripta: metris paucis ſtrīgo/ d ipſe gerit.  Hec lege: qui claros lꝛaroli vis noſſe triūphos  De ſarracena quos gente truce tulit.  … Sign. b Aut ſex/ aut octo/ vel ſeptem ſiue duoꝝ.  … Endet Bl. 48a Z. 7 Quos chriſtus bello perimi permiſit in illo  Viuant cum chꝛiſto moꝛituri tempoꝛe nullo.  Hoc opus exegi ſūmo ſit gloꝛia regi:  Auxilio cuius operis ſum conditoꝛ huius.  Finis  ⁌ Exoꝛtatio  … Endet Z. 21 Et quia geſta tenet lꝛaroli bꝛeuis iſte libellus:  Imponatur ei pꝛopꝛium nomen